Buzz
Bình Định, một vùng đất nổi tiếng với võ Tây Sơn và nhiều làng nghề đặc sắc. Một trong số đó phải kể đến là làng nghề dệt chiếu cói tại xã Hoài Châu Bắc, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Nghề làm chiếu cói tại đây đã trở thành một truyền thống quý báu của cộng đồng.
Hầu hết các hộ gia đình ở đây gắn bó với nghề trồng cói và dệt chiếu cói từ lâu, nghề dệt chiếu cói truyền từ đời này sang đời khác. Ngoài thôn Chương Hòa, tại Hoài Nhơn còn có một số thôn có truyền thống dệt chiếu như chiếu Gia An, chiếu Quy Thuận, chiếu Gia An Đông,… Cũng từ đó người dân có câu:
“Chiếu Gia An anh trải em nằm
Phải duyên chồng vợ trăm năm anh chờ...”
Loại cói với màu bông nâu
Để tạo ra những chiếc chiếu hoàn hảo, người dân ở đây trồng và thu hoạch cói hai hoặc ba mùa mỗi năm. Chiêm rơi từ tháng 3 đến tháng 4 và mùa kéo dài từ tháng 7 đến giữa tháng 9 là những thời điểm quan trọng. Khi chúng tôi đến thăm, cánh đồng cói đang trong giai đoạn phát triển, chiều cao chưa đạt đến mức có thể thu hoạch. Trên quốc lộ 1, chúng tôi nhìn thấy cảnh đồng cói xen kẽ với ruộng lúa.
Cánh đồng cói Gia An Đông
Cói, hay còn được biết đến với tên gọi lác, là loại cây thân thảo mềm mại, xốp, thường mọc hoang ở đầm lầy hoặc được trồng ở những ruộng bị nhiễm phèn chua. Cánh đồng cói ở Hoài Nhơn gây ấn tượng mạnh với sự xen kẽ giữa màu xanh và màu nâu nhạt của hoa cói, tạo nên hình ảnh như một tấm lụa. Với diện tích gần 50ha trồng cói, bạn sẽ trải nghiệm sự rộng lớn của khu vực này. Đứng giữa cánh đồng cói, bạn sẽ cảm nhận được sự an yên và nhẹ nhàng của vùng quê Hoài Nhơn. Điều này là minh chứng cho hành trình biến đổi mảnh đất từ nhiễm phèn chua thành cánh đồng cói bạt ngàn, vượt qua những thách thức của thiên nhiên.
Sau mỗi mùa thu hoạch, sợi cói được cư dân lựa chọn kỹ lưỡng, chẻ và phơi khô dọc bờ đường, lề đất hoặc bãi đất trống. Quá trình phơi đủ nắng là quan trọng để sợi cói trở nên bền và chắc. Khoảng khi sợi cói đã khô 70%, người dân bắt đầu thu gom lại. Đối mặt với mưa có thể làm giảm giá trị và mất màu của sợi cói, người dân rất cẩn trọng trong quá trình này. Tiếp theo, sợi cói được chia ra để nhuộm hoặc sử dụng trắng tự nhiên.
Những sợi cói sót lại ven đường
Làng chiếu cói Hoài Nhơn nổi tiếng với chiếc chiếu trơn và chiếc chiếu hoa. Chiếc chiếu trơn được dệt từ sợi cói trắng, tạo nên vẻ mộc mạc. Ngược lại, chiếc chiếu hoa được tạo ra từ sợi cói nhuộm màu, tạo nên những mẫu hoa độc đáo. Các loại chiếc như rằng, hoa râm, gấm, vảy ốc, con cờ, long phụng là những tác phẩm nổi bật. Một số bó cói từ mùa vụ trước được cẩn thận bó lại cho đến khi cần sử dụng.
Những bó cói từ mùa thu hoạch trước được cất giữ cẩn thận
Sợi cói được đắp nhuộm trong các gam màu rực rỡ như đỏ, vàng, xanh lá, tím, tạo nên bức tranh màu sắc phong phú. Người thợ kỹ thuật cao nấu chảy phẩm nhuộm, nhúng từng bó cói để màu nhanh chóng thấm sâu, sau đó phơi khô để màu lên đẹp nhất trước khi bắt đầu quá trình dệt chiếc chiếu.
Chiếc chiếu độc đáo với họa tiết ô vuông xen kẽ, mỗi ô mang một gam màu sắc khác nhau, tạo nên tác phẩm nghệ thuật thủ công đẹp mắt. Bó cói đã được nhuộm màu cẩn thận trước đó là nguồn nguyên liệu quan trọng cho công đoạn này.
Nghề dệt chiếu cói, từng đường nét được tạo ra bởi đôi bàn tay khéo léo. Dù xuất phát từ truyền thống thủ công, nhưng hiện đại hóa với máy móc đã giúp gia đình ở địa phương tiết kiệm thời gian và công sức. Máy dệt chiếu giúp mỗi ngày một người thợ có thể sản xuất 10 đến 15 chiếc chiếu, đồng thời duy trì được chất lượng.
Bức tranh máy dệt chiếu, biểu tượng cho sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ trong nghề làm chiếu cói. Mỗi chiếc chiếu không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là hiện thân cho sự phát triển và hiện đại hóa trong quá trình sản xuất.
Trong thế giới của chiếu hoa, bàn tay tài năng của người thợ biến những sợi cói nhuộm màu thành những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, từ việc ghép tỉ mỉ từng sợi để tạo hình thù theo mẫu hoặc sáng tạo ra những mẫu chiếu mới. Máy dệt với hàng trăm cuộn chỉ được sắp xếp trở thành bức tranh sống động, chỉ người thợ lành nghề mới hiểu được bí quyết đưa sợi cói vào sao cho đẹp nhất. Chiếc chiếu hoa thường ở giữa sẽ kết hợp chữ thọ, chữ song hỷ hoặc chữ trăm năm hạnh phúc, trong khi ở bốn góc, họ tạo ra các hình tứ linh hay những hoa văn lớn, tạo điểm nhấn tinh tế.
Những cuộn chỉ được dành riêng để tạo nên chiếc chiếu, mỗi sợi đều là nguyên liệu quý giá cho quá trình sáng tạo nên tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
Sau khi kết thúc quá trình dệt, chiếc chiếu được cắt biên tinh tế để tạo nên hình dáng gọn gàng. Sau đó, chiếu sẽ được mang ra phơi dưới ánh nắng mặt trời, thêm vài nắng nữa để chiếc chiếu trở nên khô ráo, sẵn sàng để chào bán và mang lại vẻ đẹp và ý nghĩa cho người sử dụng.
Một tác phẩm đang trong quá trình được thực hiện, bức tranh dệt nên sự tinh tế và chất nghệ của người thợ. Mỗi chiếc chiếu là kết quả của công sức và tâm huyết, từng đường nét là một câu chuyện về nghệ thuật và truyền thống.
Hiện nay, mỗi tấm chiếu cói được trưng bày trên thị trường với mức giá từ 80.000 đến 150.000 đồng tùy thuộc vào kích cỡ. Chiếu cói không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là biểu tượng văn hóa đặc trưng của người dân Bình Định.
Sản phẩm chiếu cói từ Hoài Nhơn đang rất được khách hàng ưa chuộng, đã chinh phục thị trường quốc tế như Đông Âu, Đông Nam Á và miền Trung, Tây Nguyên. Điều này mang lại nguồn thu nhập quan trọng cho cộng đồng địa phương.
Mặc dù phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các loại chiếu khác như ni lông, chiếu trúc... và mặc dù lợi nhuận không cao, nhưng người nông dân vẫn kiên trì theo đuổi nghề dệt chiếu để giữ gìn bản sắc và truyền thống mà ông bà để lại.
Khu vực sản xuất chiếu, nơi nổi tiếng với những đôi bàn tay khéo léo, đang là nguồn cảm hứng không ngừng cho sự phát triển bền vững của ngành nghề dệt chiếu cói.
Nếu ghé thăm vào mùa thu hoạch cói, du khách sẽ được trải nghiệm toàn bộ quy trình gặt cói, từ buổi sáng tinh khôi cho đến khi bóng đêm phủ xuống, tất cả đều là công đoạn làm chiếu mà người dân nơi đây hết lòng thực hiện.
Để thúc đẩy du lịch tại Hoài Nhơn, các chuyến tham quan cũng như khám phá cánh đồng và làng nghề truyền thống dệt chiếu cói ở Hoài Châu Bắc đã trở thành một trong những trải nghiệm nổi bật mỗi khi mùa gặt cói đến.
Trong kho tàng ca dao, có một bài cao dao tuyệt vời về nghề dệt chiếu:
“Chiếu cói làng tôi nhuộm màu tươi sáng
Công việc làm chiếu không ngừng nghỉ dưới trời mưa, nắng và gió sương
Những chiếc chiếu này đi khắp mọi nẻo đường
Gửi đến những người quân tử, tạo nên giấc ngủ êm đềm””
Tác giả: Nguyễn Quang Kiên
*Bài viết tham gia chương trình Mytour Golocal
Mytour Golocal là chương trình viết blog giới thiệu những địa điểm đẹp trên khắp Việt Nam, thuộc khuôn khổ chương trình Mytour Go & Share. Cơ hội quảng bá du lịch địa phương với mỗi bài viết được đền 800.000 VND và cơ hội trở thành Cộng tác viên Mytour. Thông tin chi tiết tại: https://trv.lk/golocal
