Theo đại diện của WHO tại Việt Nam, người dân Hà Nội chỉ có thể thở không khí sạch trong vòng một ngày trong tháng.

Thực tế cho thấy, Hà Nội thường xuyên nằm trong danh sách những thành phố có không khí ô nhiễm nhất thế giới, và đôi khi là thành phố đứng đầu danh sách này.

Ngọc Minh: Một người bạn nước ngoài nói với tôi rằng, một điều khiến cô ấy do dự trước khi chuyển đến Hà Nội là chất lượng không khí không tốt có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ gia đình. Là Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, bà đánh giá thế nào về vấn đề này?

Tiến sỹ Angela Pratt: Thật không may là vào năm 2023, ô nhiễm không khí đã quay trở lại ở mức trước đại dịch Covid-19 khi nồng độ bụi mịn có hại PM2.5 tăng 9% ở Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung. Đang có 8 triệu người sống ở Hà Nội phải hít thở không khí có mức PM2.5 cao gấp gần 9 lần mức khuyến cáo của WHO. Nhìn vào tổng thể, mức PM2.5 ở cả nước cao gấp 6 lần mức khuyến cáo của WHO.

Số liệu thống kê mới nhất về ô nhiễm không khí cho thấy một thực trạng đáng lo ngại. Vào tháng 3/2024, khảo sát thường niên của IQAir đã xếp Hà Nội là thành phố ô nhiễm thứ 8 ở châu Á, và Việt Nam là quốc gia có chất lượng không khí xấu thứ 22 trên thế giới. Trong tháng 3, chỉ có duy nhất một ngày người dân được hít thở không khí chất lượng “trung bình”.

Chất lượng không khí kém gây ra nhiều thiệt hại về sức khỏe, xã hội và kinh tế cho cộng đồng. Ngân hàng Thế giới ước tính rằng các tổn thất về phúc lợi do ô nhiễm không khí ở Việt Nam, bao gồm tử vong sớm, bệnh tật và thiệt hại riêng về kinh tế lên tới hơn 13 tỷ USD/năm, tương đương khoảng 4% GDP.

Ngọc Minh: WHO đã xác định được nguồn gây ô nhiễm không khí thông thường ở Hà Nội chưa?

Tiến sỹ Angela Pratt: Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới và Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, nguồn gốc bụi mịn gây ô nhiễm không khí cho Hà Nội bao gồm:

- 29% đến từ các hoạt động sản xuất công nghiệp

- 26% đến từ việc đốt rơm rạ ngoài trời

- 23% đến từ bụi đường

- 15% đến từ các hoạt động giao thông vận tải (chủ yếu là vận tải đường bộ).

Ngoài ra, ô nhiễm còn đến từ nhiên liệu đốt trong sinh hoạt hàng ngày của người dân, nhiên liệu đốt phục vụ hoạt động thương mại, làng nghề, và rác thải.

Ngọc Minh: Có hay không việc ô nhiễm không khí trong nhà?

Tiến sỹ Angela Pratt: Có chứ, vấn đề ô nhiễm không khí trong nhà thường bị bỏ qua. Nhưng trên toàn cầu, ô nhiễm không khí trong nhà là nguyên nhân gây ra gần một nửa số ca tử vong liên quan đến ô nhiễm không khí. Các nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà bao gồm:

Nhiên liệu nấu ăn không sạch như dầu hỏa/paraffin và nhiên liệu rắn như than;

Hút thuốc lá hoặc hít phải khói thuốc lá.

Ngọc Minh: Như bà đã nói ở trên, ô nhiễm không khí là gây tử vong sớm và nhiều bệnh tật. Bà có thể nói rõ hơn về vấn đề này?

Tiến sỹ Angela Pratt: Nhìn từ góc độ sức khỏe, ô nhiễm không khí là một tác nhân gây nhiều tác hại. Các hạt bụi mịn có thể xâm nhập sâu vào phổi và hệ thống tim mạch. Tiếp xúc trong thời gian ngắn với mức độ ô nhiễm không khí cao có thể dẫn đến suy giảm chức năng phổi, nhiễm trùng đường hô hấp và khiến bệnh hen suyễn trở nên trầm trọng hơn. Tiếp xúc trong thời gian dài hoặc phơi nhiễm mãn tính có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh như đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính và ung thư.

Ô nhiễm không khí là nguyên nhân gây ra khoảng 7 triệu ca tử vong trên toàn cầu mỗi năm, trong đó, riêng ở khu vực Tây Thái Bình Dương là khoảng 2,2 triệu ca.

Vào năm 2029, dự kiến ​​có 70.000 người sẽ mất mạng hàng năm và tuổi thọ trung bình sẽ giảm đi 1,4 năm do ô nhiễm không khí ở Việt Nam.

Tất cả mọi người đều có nguy cơ bị ảnh hưởng sức khỏe bởi ô nhiễm không khí. Tuy nhiên, một số nhóm dễ bị ảnh hưởng nhiều hơn bao gồm:

- Người mắc các bệnh về phổi như hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính;

- Trẻ em dưới 5 tuổi, người cao tuổi, phụ nữ mang thai;

- Người mắc bệnh tim mạch, tiểu đường hoặc có bệnh lý nền.

- Những người làm việc hoặc tập thể dục ngoài trời với cường độ cao;

- Người sống hoặc làm việc gần các khu vực có ô nhiễm không khí cao như đường cao tốc, công trường xây dựng, khu công nghiệp, nơi đốt rác thải ngoài trời hoặc cháy rừng;

- Phụ nữ nấu ăn bằng nhiên liệu không sạch;

- Những người hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động.

Ngọc Minh: Chúng ta có biện pháp nào để khắc phục tình trạng ô nhiễm không khí ở các thành phố lớn như Hà Nội? WHO có khuyến nghị nào dành cho Chính phủ Việt Nam?

Tiến sỹ Angela Pratt: Chính phủ Việt Nam đã cam kết hành động để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và ô nhiễm không khí bằng cách đặt mục tiêu như:

- Đạt mức phát thải carbon ròng về 0 vào năm 2050;

- Thiết lập cơ chế đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng để hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất lượng không khí năm 2021-2025 với mục đích giảm ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí.

Những chính sách và cam kết từ Chính phủ này cho thấy việc giải quyết vấn đề ô nhiễm không khí là một ưu tiên hàng đầu.

Tuy nhiên, phần lớn các cam kết này sẽ được thực hiện trong dài hạn. Cần có các biện pháp ngay lập tức để cải thiện chất lượng không khí, đồng thời góp phần vào mục tiêu đối phó với biến đổi khí hậu dài hạn.

Ví dụ, Hà Nội sẽ hưởng lợi từ các biện pháp như:

- Thúc đẩy việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch và chuyển sang nguồn năng lượng sạch trong vận tải và nấu ăn gia đình.

- Nâng cao công tác giám sát chất lượng không khí để cung cấp thông tin về các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm ngắn hạn và cung cấp khuyến nghị cho người dân tự bảo vệ bản thân trong những ngày không khí ô nhiễm.

- Giải quyết ô nhiễm theo từng ngành. Ví dụ, Chính phủ có thể khuyến khích các biện pháp xây dựng bền vững như:

Chuyển đổi sang sử dụng các thiết bị có lượng phát thải thấp hoặc bằng 0;

Các biện pháp ngăn chặn bụi và quản lý chất thải cũng như thiết lập mạng lưới giám sát chất lượng không khí xung quanh các khu vực xây dựng.

Trong lĩnh vực giao thông vận tải, cần thực hiện các tiêu chuẩn về khí thải của các phương tiện và giảm lưu lượng giao thông trên đường vào những ngày ô nhiễm nặng.

Việt Nam có thể học hỏi từ các thành phố lớn như Bắc Kinh, đã cải thiện chất lượng không khí thông qua việc kết hợp các biện pháp giảm thiểu (như phát triển hệ thống đường sắt đô thị) và thích ứng trong thời gian ngắn.

Trong việc quản lý chất thải, cần đầu tư từ nhà nước và tư nhân vào các biện pháp thực hiện tốt hơn, đồng thời khuyến khích các hộ gia đình và doanh nghiệp tránh đốt chất thải.

- Cải thiện quy hoạch đô thị, bao gồm tìm kiếm các phương án di chuyển các khu công nghiệp ra khỏi trung tâm và tạo thêm không gian xanh.

Các biện pháp mà Hà Nội và Việt Nam có thể thực hiện để cải thiện chất lượng không khí hoàn toàn phù hợp với cam kết của Việt Nam về phát triển bền vững và giúp tiếp tục cải thiện sức khỏe người dân cũng như giảm bệnh tật.

Ngọc Minh: Cá nhân chúng ta có thể đóng góp như thế nào để cải thiện tình trạng ô nhiễm không khí?

Tiến sỹ Angela Pratt: Để cải thiện chất lượng không khí, cần có sự thay đổi ở nhiều cấp bộ ngành dưới sự chỉ đạo của Chính phủ, song mọi người cũng có thể đóng góp bằng cách:

- Đảm bảo ô tô, xe máy đáp ứng tiêu chuẩn phát thải

- Tránh di chuyển bằng phương tiện cá nhân khi không cần thiết và sử dụng phương tiện công cộng

- Trong gia đình, giảm thiểu các chất gây ô nhiễm như khói thuốc lá, khói nấu ăn và sử dụng máy lọc không khí tạo ozone.

- Vệ sinh nhà cửa bằng cách lau ướt thay vì quét để tránh tạo thêm bụi và hạt bụi siêu mịn. Nên sử dụng máy hút bụi có bộ lọc HEPA.

Ngọc Minh: Những người phải di chuyển trong điều kiện môi trường ô nhiễm cần thực hiện những biện pháp gì?

Tiến sỹ Angela Pratt: Các cá nhân có thể thực hiện các biện pháp sau để giảm tiếp xúc với ô nhiễm không khí ngoài trời:

Hạn chế hoạt động ngoài trời kéo dài hoặc có cường độ cao trong những ngày có ô nhiễm.

Sử dụng khẩu trang khi ra ngoài trời lâu dài, như khi đi xe máy hoặc xe buýt. Chọn khẩu trang có khả năng lọc hạt bụi mịn (PM2.5) và vừa vặn chặt quanh miệng và mũi. Các loại khẩu trang phù hợp là N95 và N99. Khẩu trang dùng một lần hoặc khẩu trang bảo vệ không đủ để chống ô nhiễm không khí hiệu quả.

Hạn chế hoặc ngưng sử dụng ô tô khi không cần thiết, đóng cửa sổ, bật điều hòa không khí vào chế độ tái sử dụng và xem xét việc sử dụng máy lọc không khí.

Ngọc Minh: Khi ô nhiễm không khí có thể tồn tại trong ngôi nhà, chúng ta nên làm gì?

Tiến sỹ Angela Pratt: Khi ở trong nhà, hãy đóng cửa sổ để ngăn không khí ô nhiễm xâm nhập. Kiểm tra nguồn gốc ô nhiễm, như cửa ra vào hoặc cửa sổ kín không hoặc hệ thống điều hòa không khí và đảm bảo các khe hở của cửa được phủ kín.

Nếu sử dụng máy lọc không khí, nên chọn máy có bộ lọc HEPA 13 hoặc cao hơn.

Ngoài ra, cần thường xuyên vệ sinh bộ lọc của điều hòa và thực hiện bảo dưỡng cho cuộn ống xoắn ruột gà.

Ngọc Minh: Khi chất lượng không khí tại các thành phố lớn được cải thiện, người dân sẽ được hưởng những lợi ích gì?

Tiến sỹ Angela Pratt: Khi chất lượng không khí tại các thành phố được cải thiện, người dân sẽ hưởng nhiều lợi ích về sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Theo Ngân hàng Thế giới và Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, nếu chất lượng không khí tại Hà Nội và các tỉnh lân cận đạt tiêu chuẩn WHO, rủi ro về sức khỏe giảm đáng kể và số ca tử vong do ô nhiễm không khí giảm từ 4.500 đến 13.000 ca mỗi năm, tương đương với giảm từ 25% đến 74% số ca tử vong liên quan đến ô nhiễm không khí. Việt Nam có thể tiết kiệm từ 2% đến 5.1% GDP mỗi năm, tương đương với 44 đến 114 nghìn tỷ đồng cho các chi phí liên quan đến ô nhiễm không khí.

Ngọc Minh: Cảm ơn Tiến sỹ. Chúc bà sức khỏe và thành công!