Thủ tướng Phan Văn Khải và những đóng góp thầm lặng

Ông không thực hiện các chiến dịch rầm rộ, không có những tuyên bố gây chấn động, không phô trương hình ảnh, không tạo dấu ấn cá nhân. Thời của ông, Chính phủ ít “tăng cường”, ít “đẩy mạnh”, ít “siết chặt”, thay vào đó là những từ “bãi bỏ”, “giảm thiểu”, “nới lỏng” xuất hiện ngày càng nhiều.

Lịch sử thế giới cho thấy, xã hội văn minh chỉ có thể là kết quả của quá trình tiến bộ dần dần, bắt đầu từ tự do kinh tế. Tự do kinh tế là thành tựu mà nhiều người được hưởng lợi nhất, nếu không muốn nói là toàn dân được hưởng lợi, trừ bộ máy quan liêu.

Tự do kinh tế đã đạt được bước tiến dài là nhờ công lao không được ghi nhận của nhiều người, từ ông Kim Ngọc khoán chui và những người “bảo kê” cho ông ấy, đến những người phá rào và “bảo kê” cho phá rào trước đổi mới, đến các nhà lãnh đạo và các chuyên gia thầm lặng thúc đẩy công cuộc đổi mới. Họ nâng niu từng thành quả do kinh tế thị trường mang lại, và dù nhiều người đi “quá đà” đã phải hy sinh, sự hy sinh thầm lặng của họ không hề vô ích.

Ngay cả trong thời kỳ tập trung quan liêu bao cấp “toàn tòng” trước năm 1975 ở miền Bắc, vẫn có những người như ông Tạ Đình Đề chấp nhận “lên bờ xuống ruộng” để phá rào theo nguyên tắc thị trường. Xưởng cao su Đường Sắt của ông đã từng gây chấn động khi không tuân theo nguyên tắc kinh tế XHCN mà áp dụng nguyên tắc thị trường, tạo công ăn việc làm và thu nhập cho người lao động, xuất khẩu hàng hóa đến 9 nước. Ông Đề đã bị xét xử trong một phiên tòa gây chấn động nhưng được xử trắng án. Không chỉ có thẩm phán Phùng Lê Trân dũng cảm tuyên bố ông vô tội mà còn có những người cấp cao hơn âm thầm bỏ qua “tội” của ông.

Ông khiêm nhường dưới cái bóng của người tiền nhiệm. Ông không cần “phá rào”, không cần “bảo kê” cho các yếu tố mới của thị trường. Nỗ lực của ông là thiết lập khuôn khổ pháp lý cho sự vận hành của thị trường, để Chính phủ không can thiệp, càng lùi xa thị trường càng tốt.

Dù cơ chế thị trường vẫn còn nhiều bất cập trong hai nhiệm kỳ Thủ tướng của ông, nhưng nó đã đủ để Việt Nam ký kết Hiệp định thương mại với Mỹ và gia nhập WTO. Trong hai nhiệm kỳ của ông, nhà nước pháp quyền đã bắt đầu hiện hình rõ nét, dù cần thêm thời gian để hoàn thiện.

Thủ tướng Phan Văn Khải nhận thức rõ những rủi ro không thể tránh khỏi trong một cơ chế thị trường chưa hoàn thiện: tham nhũng và lợi ích nhóm hoành hành, tội phạm gia tăng, đạo đức suy thoái, quyền lực bị lạm dụng. Ông có thể bị mang tiếng là Thủ tướng ít chống tham nhũng, nhưng ông đã nhận trách nhiệm trước nhân dân trong bài phát biểu khi rời chức vụ.

Ông chỉ làm những gì có thể để thúc đẩy kinh tế thị trường vận hành suôn sẻ và củng cố nhà nước pháp quyền. Ông không hứa hẹn những điều ngoài tầm tay, điều đó thật đáng kính trọng.

Cuốn sách “Phan Văn Khải, nhà lãnh đạo kỹ trị, đổi mới và nhân hậu – những hồi ức đặc biệt” là tập hợp những bài viết quý giá về ông.

Mytour.