Thuốc

Ngành thuốc, dược học hay ngành dược (tiếng Anh: Pharmacy) là lĩnh vực y tế chuyên về bào chế, sản xuất các loại thuốc (dược phẩm) và phân phối thuốc chữa bệnh. Người làm việc trong lĩnh vực này được gọi là dược sĩ. Ngành dược có mối liên hệ chặt chẽ với ngành y (cụm từ Y-dược thường đi kèm với nhau) và có liên quan mật thiết đến ngành hóa học, đảm bảo việc sử dụng thuốc an toàn và hiệu quả.

Tổng quan

Thuật ngữ 'dược' trong nhiều ngôn ngữ châu Âu có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp: φάρμακον (pharmakon), có nghĩa là 'thuốc' hoặc 'y học' (phiên bản đầu tiên của từ này trong tiếng Hy Lạp Mycenaean là pa-ma-ko). Thuật ngữ này đã được sử dụng từ thế kỷ 17.

Ngành dược bao gồm các vai trò truyền thống như bào chế và phân phát thuốc, cùng với các dịch vụ hiện đại hơn liên quan đến chăm sóc sức khỏe, như các dịch vụ lâm sàng, kiểm tra tính an toàn và hiệu quả của thuốc, và cung cấp thông tin về thuốc. Dược sĩ là những chuyên gia về thuốc và các chuyên gia y tế đầu tiên giúp tối ưu hóa việc sử dụng thuốc để mang lại kết quả tích cực cho bệnh nhân.

Cơ sở dược (nghĩa đầu tiên) được gọi là hiệu thuốc, tiệm thuốc, nhà thuốc, hoặc đơn giản là cửa hàng thuốc. Ở Hoa Kỳ và Canada, các cửa hàng thuốc không chỉ bán thuốc mà còn nhiều mặt hàng khác như bánh kẹo, mỹ phẩm, tạp chí và đồ uống giống như các cửa hàng tạp hóa.

Các lĩnh vực nghiên cứu trong ngành dược

Bao gồm các nghiên cứu về cấu trúc, tác động, cách phân phối và khả năng hấp thụ của các dược phẩm. Các nhà khoa học sử dụng kiến thức từ hóa học (vô cơ, đặc tính vật lý, hóa sinh, phân tích), sinh học (giải phẫu, sinh lý học, sinh hóa, tế bào học, phân tử học), dịch tễ học, thống kê, đo lường hóa học, toán học, vật lý và các kỹ thuật hóa học.

Ngành dược học được phân chia thành nhiều lĩnh vực cụ thể, chủ yếu bao gồm 4 nhánh chính như sau:

1. Dược lý học: Đây là nhánh nghiên cứu về tác động sinh hóa và sinh lý học của thuốc đối với cơ thể con người, bao gồm:

- Dược lực học: Nghiên cứu sự tương tác giữa các tế bào và phân tử trong thuốc với các bộ phận trên cơ thể qua các thụ quan. Tóm lại, đây là “Tác động của thuốc lên cơ thể người”.

- Dược động học: Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân phối của thuốc đến từng bộ phận trong cơ thể người. Tóm tắt là: “Tác động của cơ thể lên thuốc”.

- Độc chất học: Nghiên cứu các nguy cơ và độc tính liên quan đến dược phẩm.

- Dược gen học: Nghiên cứu các đặc điểm di truyền liên quan đến sự tương tác giữa thuốc và sinh vật.

2. Hóa dược: Nhánh nghiên cứu thiết kế cấu trúc thuốc nhằm tối ưu hóa dược động học và dược lực học, bao gồm cả quá trình tổng hợp các phân tử thuốc mới.

3. Bào chế thuốc: Nhánh nghiên cứu phát triển công thức thuốc để cải thiện khả năng hấp thụ, ổn định, dược động học và khả năng tiếp nhận thuốc của bệnh nhân.

4. Dược liệu học: Nhánh nghiên cứu về các dược liệu có nguồn gốc từ thiên nhiên.

Với sự gia tăng nghiên cứu và mở rộng các lĩnh vực trong ngành dược, các phân ngành nhỏ sẽ tiếp tục được bổ sung vào danh sách. Điều quan trọng là những kiến thức thu được giúp làm mờ ranh giới giữa các chuyên ngành trong dược học, tạo ra sự liên kết giữa các lĩnh vực và cung cấp hiểu biết chung có thể áp dụng rộng rãi từ nghiên cứu và liệu pháp dược phẩm.

Hiện tại, ngành Dược đang phát triển một lĩnh vực mới gọi là Dược học số. Lĩnh vực này tập trung vào việc hiểu biết và ứng dụng thuốc thông qua công nghệ, đánh giá và internet, nhằm cải thiện việc sử dụng dược phẩm từ góc độ của người bệnh.

Ngành nghề

Theo Liên đoàn Dược quốc tế, đến năm 2017, trên toàn thế giới ước tính có khoảng 5,6 triệu dược sỹ và các chuyên gia khác làm việc trong ngành dược.

Dược sỹ

Dược sỹ là những chuyên gia y tế có bằng cấp và đào tạo chuyên sâu, thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau để đảm bảo sức khỏe tốt nhất cho bệnh nhân thông qua việc sử dụng dược phẩm. Họ cũng có thể sở hữu và điều hành các hiệu thuốc được cấp phép. Với kiến thức về tác động của từng loại dược phẩm, cách thức trao đổi chất và ảnh hưởng của chúng lên chức năng sinh lý của cơ thể, dược sỹ đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và sử dụng thuốc điều trị cho bệnh nhân.

Đại diện chính thức của dược sỹ là Liên đoàn Dược quốc tế (FIP). Ở cấp quốc gia, các hiệp hội chuyên nghiệp như: Hiệp hội Dược hoàng gia (Royal Pharmaceutical Society – RPS) tại Anh, Dược khoa hội Australia (Pharmacy Guild of Australia – PSA), Hội liên hiệp dược sỹ Canada (Canadian Pharmacist Association – CPA), Hội liên hiệp dược sỹ Ấn Độ (Indian Pharmacist Association – IPA), Pakistan (Pakistan Pharmacist Association – PPA), và Hoa Kỳ (American Pharmacists Association – APA) đại diện cho họ.

Tại một số khu vực, các tổ chức đại diện không chỉ thực hiện vai trò đại diện mà còn quản lý đăng ký, đảm bảo rằng dược sỹ tuân thủ các quy tắc và đạo đức nghề nghiệp.

Tại Hoa Kỳ, việc phân loại các chuyên ngành dược được thực hiện bởi Hội đồng chuyên ngành Dược, bao gồm các lĩnh vực như tim mạch, bệnh truyền nhiễm, ung thư, phương pháp sử dụng thuốc, y học hạt nhân, dinh dưỡng, và tâm thần học. Dược sỹ làm việc trong ngành Dược lão khoa sẽ được cấp giấy hành nghề bởi Hội đồng dược lão khoa, trong khi Hội đồng ứng dụng độc chất học cấp chứng nhận cho dược sỹ và nhân viên y tế trong lĩnh vực độc chất học.

Kỹ thuật viên dược phẩm

Kỹ thuật viên dược phẩm hỗ trợ dược sỹ và nhân viên y tế trong nhiều nhiệm vụ khác nhau, bao gồm chế biến và phân phối thuốc kê đơn cùng thiết bị y tế cho bệnh nhân, đồng thời giải thích cách sử dụng chi tiết. Họ cũng tham gia vào công tác quản lý, đánh giá yêu cầu từ phòng khám và công ty bảo hiểm để đảm bảo tính chính xác trong việc sử dụng dược phẩm và xử lý thanh toán hóa đơn.

Tại Anh, Kỹ thuật viên dược phẩm hiện đang được công nhận như một ngành nghề độc lập. Theo quy định, một số hoạt động của kỹ thuật viên dược phẩm cần được dược sỹ giám sát. Đa phần các kỹ thuật viên dược phẩm làm việc tại cộng đồng, trong khi ở bệnh viện, họ sẽ báo cáo cho kỹ thuật viên cấp cao. Ngành nghề này ngày càng phổ biến và đảm nhận vai trò quản lý phòng dược phẩm cùng các lĩnh vực đặc thù trong thực hành dược, đồng thời đóng vai trò tư vấn viên y tế, giao tiếp chủ yếu với bệnh nhân và tham gia nghiên cứu.

Tại Anh, ngành nghề này được đăng ký và cấp phép bởi Hội đồng Dược Học Trung Ương, cơ quan quản lý các dược sỹ, kỹ thuật viên dược phẩm và các vấn đề liên quan đến ngành dược.

Tại Hoa Kỳ, kỹ thuật viên dược phẩm hoạt động dưới sự giám sát của dược sỹ. Dù họ thực hiện các nhiệm vụ như bào chế, phân phát và tổng hợp dược phẩm, họ không được phép tư vấn cho bệnh nhân về công dụng của thuốc.

Đọc thêm

• Watkins, Elizabeth Siegel, 'Từ Lịch sử Dược học đến Lịch sử Dược phẩm,' Pharmacy in History, 51 (số 1, 2009), 3–13.
• Hiệp hội Dược sĩ Quốc tế (PAFI).
• (tiếng Nhật) Asai, T. (1985). Nyokan Tūkai. Tokyo: Kōdan-Sha.
• (tiếng Pháp) Titsingh, Isaac, ed. (1834). [Siyun-sai Rin-siyo/Hayashi Gahō, 1652], Nipon o daï itsi ran; ou, Annales des empereurs du Japon. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. liên kết với bản sao kỹ thuật số, toàn văn của cuốn sách (bằng tiếng Pháp)