'Tiểu thuyết Cá hồi' - Phê phán con người từ góc nhìn sinh thái

1. Đặt vấn đề

“Làm thế nào để chúng ta có thể đóng góp vào việc phục hồi môi trường, không chỉ trong thời gian rảnh rỗi của chúng ta, mà còn thông qua khả năng tự thân với vai trò là những giảng viên về văn học? Câu trả lời nằm ở việc nhận ra rằng các vấn đề môi trường hiện nay chủ yếu là do chính chúng ta gây ra, nói cách khác, là kết quả của văn hóa” (Làm sao chúng ta có thể đóng góp vào việc phục hồi môi trường, không chỉ trong thời gian rảnh rỗi của chúng ta, mà còn thông qua khả năng tự thân với vai trò là những giảng viên về văn học? Câu trả lời nằm ở việc nhận ra rằng các vấn đề môi trường hiện nay chủ yếu là do chính chúng ta gây ra, nói cách khác, là kết quả của văn hóa [8, tr.XXI]). Đây là nhận định của Cheryll Glotfelty trong bài viết Nghiên cứu văn học trong một thời đại khủng hoảng môi trường (Nghiên cứu văn học trong một thời đại khủng hoảng môi trường). Chỉ khi chúng ta thiết lập lại quan điểm về mối quan hệ bình đẳng giữa môi trường tự nhiên và con người, chỉ khi chúng ta xem xét một cách công bằng về những giá trị, thái độ và hành vi của mình đối với tự nhiên, chúng ta mới có thể khôi phục lại trạng thái ban đầu của thế giới tự nhiên, tránh được những hậu quả tự nhiên từ vũ trụ, và không đẩy chính mình vào tình trạng tàn phá. Bởi vì, chỉ “khi môi trường ổn định thì các sinh vật sống ổn định, còn khi môi trường bị phá hủy thì các sinh vật cũng bị ảnh hưởng” [7, tr.5]. Với sự hướng dẫn tư duy này như là một cách để chuộc lỗi với tự nhiên, cứu rỗi loài người, “phê bình sinh thái là việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên (…) phê bình sinh thái mang lại phương pháp tiếp cận trái đất làm trung tâm để nghiên cứu văn học” (Phê bình sinh thái là việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên (…) phê bình sinh thái mang lại phương pháp tiếp cận trái đất làm trung tâm cho việc nghiên cứu văn học) , từ đó cảnh tỉnh nguy cơ môi trường.

Tiểu thuyết Cá Hồi của nhà văn Ahn Do Hyun là một diễn ngôn văn học mô tả về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, thể hiện qua loài cá Hồi. Truyền đạt cảm nhận sinh thái sâu sắc, Ahn Do Hyun bắt đầu tác phẩm với những lời tuyên bố mạnh mẽ: “Vấn đề lớn nhất là tính ích kỷ của con người, làm cho hệ sinh thái tự nhiên bị phá hủy” [1, tr.7], “để thực sự yêu và hiểu cá hồi, cần phải có cái nhìn bình đẳng để nhìn cá hồi” [1, tr.11]. Với việc sử dụng ngôn từ ẩn dụ, tiểu thuyết Cá Hồi chứa đựng thông điệp lớn về tình yêu mà con người cần có đối với loài cá hồi cụ thể, và đối với tự nhiên nói chung.

1. Ý nghĩa của cuộc hành trình

Tiểu thuyết Cá Hồi kể về hành trình của những cuộc đời cá hồi, từ việc sinh ra ở sông, sống ở biển, rồi trở về sông để đẻ trứng. Hai cá hồi Mắt Trong và Ánh Bạc trải qua nhiều khó khăn, nhưng cuối cùng họ nhận ra ý nghĩa của cuộc đời và tìm thấy nguồn gốc của mình trước khi từ giã cõi trần.

Hành trình sinh sản của cá hồi không chỉ là một hành trình tự nhiên mà còn là một ẩn dụ về việc tìm kiếm bản nguyên và nhận thức vị trí của mình trong tự nhiên. Hành trình này cũng có thể được coi là hành trình của con người trong việc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống và nhận thức về môi trường.

Hai hành trình đã nói trên, trong việc tìm hiểu về bản thân, con người thường xuyên tra cứu thông qua nhiều hình thức từ triết học đến khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, việc nhận thức về vị trí của con người trong tự nhiên thường bị méo mó hoặc bị lệch lạc. Con người cần nhận thức mình là một phần của sinh thái và không thể xem thường thiên nhiên.

Trong Cá Hồi, những chiếc lá phong rụng mùa thu cũng có hành trình của riêng chúng. Họ biểu đạt sự triết lý về quy luật tuần hoàn của vũ trụ và tạo ra sức mạnh trong sự san sẻ và dung hợp của tự nhiên. Hai hành trình này cùng trở về với sự cân bằng sinh thái, đòi hỏi sự dấn thân của con người trong nhận thức và hành động.

1. Hài hước từ cuộc trò chuyện

- Tại sao cá hồi được coi là loài đứng đầu muôn loài?

- Vì ta có suy nghĩ ạ.” [1, tr.88].

Con người, trong sự vươn lên về tri thức và văn minh, đã xây dựng các mô hình xã hội nơi con người luôn ảo tưởng về mình là trung tâm của vũ trụ và sở hữu vẻ đẹp lý tưởng. Thế giới quan nhân loại trung tâm này đã làm cho con người tự mãn và quên mất sự liên kết với tự nhiên. Cá hồi Vây Dài và Ahn Do Hyun giảng giải những hiểu biết chủ quan của con người về vũ trụ, nhấn mạnh vào tính phê phán văn hóa và cách con người đối xử với tự nhiên.

Văn học sinh thái và phê bình sinh thái tìm kiếm nguồn gốc xã hội của nguy cơ sinh thái và kêu gọi sự nhận thức về cân bằng sinh thái. Chúng phê phán những mặt tiêu cực của văn minh và đề xuất sự bảo vệ tự nhiên, duy trì sự cân bằng sinh thái. Phê bình sinh thái góp phần đề xuất lại một cấu trúc sinh thái hệ thống hơn.

Văn chương và phê bình sinh thái không đi đến cực đoan phủ định vai trò của con người, nhưng họ muốn giảm bớt ảo tưởng quá lớn về con người đối với tự nhiên và khuyến khích sự hiểu biết và yêu thương sinh thái.

1. Cân bằng tự nhiên

Trong tiểu thuyết Cá Hồi, sự tương tác giữa loài cá hồi và tự nhiên được mô tả qua những câu chuyện về cá hồi, Dòng Sông Xanh và Lá Phong. Cá hồi Vây Dài và Dòng Sông Xanh phản ánh sự tàn nhẫn của con người đối với tự nhiên, và hậu quả của hành động này. Điều này khiến độc giả suy tư về hậu quả của việc tàn phá môi trường và khuyến khích hành động bảo vệ môi trường.

Con người đối xử với thiên nhiên không phải lúc nào cũng công bằng. Tuy nhiên, cá hồi Ánh Bạc nhận ra rằng sự hiểu biết của con người về môi trường vẫn còn hạn chế, và việc phân biệt rõ ràng giữa con người và tự nhiên là một quan điểm hẹp hòi.

Tác phẩm sinh thái luôn nhấn mạnh vào vẻ đẹp tự nhiên và sự cân bằng trong hệ thống sinh thái. Sự đa dạng và tương tác của các chủ thể trong tự nhiên được thể hiện qua những ví dụ cụ thể trong tiểu thuyết Cá Hồi.

Chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái là một tư tưởng cơ bản trong phê bình sinh thái. Việc duy trì sự cân bằng sinh thái không chỉ là một vấn đề về chuỗi thức ăn, mà còn là về mối quan hệ tương hỗ giữa các chủ thể tự nhiên.

“Con người cũng là một phần của tự nhiên”. Điều này được cá hồi Ánh Bạc nhấn mạnh khi gặp những người mang máy ảnh, và ông hy vọng rằng trong tương lai, người ta sẽ chăm sóc môi trường bằng cách nhìn nhận con người là một phần của tự nhiên.

“- Khi lớn lên, tôi mong bạn sẽ mang theo máy ảnh, không phải câu cá”.

- Được, tớ sẽ không quên đâu” [1, tr.113].

Việc chọn nhân vật là cậu bé trong cuộc trò chuyện giữa con người và thiên nhiên, Ahn Do Hyun muốn nhấn mạnh quan điểm về tính thiện lành của con người.

1. Kết luận

Nguy cơ sinh thái không chỉ đến từ nhận thức và tư duy của con người về tự nhiên mà còn từ văn hóa. Văn học đóng vai trò quan trọng trong việc giúp con người nhận ra trách nhiệm của mình đối với sinh thái.

Tiểu thuyết Cá Hồi, ngay từ ý thức sáng tạo, đã phê phán con người từ góc độ phê bình sinh thái và khuyến khích việc tôn trọng quan điểm rằng trái đất là trung tâm của cuộc sống. Chỉ khi hiểu và yêu thương tự nhiên, con người mới có thể duy trì sự sống hài hòa và vĩnh cửu.

Nguồn: Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm TP.HCM số 5(83) năm 2016

THAM KHẢO

TRẦN XUÂN TIẾN

[email protected]