Tìm hiểu cách Đức Phật phân biệt giữa người ngu và người trí để quyết định liệu nên gần gũi hay cách xa với một ai đó

(Mytour.com) Khái niệm thông minh và khôn ngoan của con người hoàn toàn khác biệt so với cách Đức Phật phân biệt giữa người ngu và người trí. Bạn có thể tham khảo để có góc nhìn mới về vấn đề này.

Trong kinh Hiền Ngu số 129 của trung bộ kinh Đức Phật có nói như sau:

Hỡi các Tỷ-kheo, có ba đặc điểm, đặc tướng và đặc ấn của người ngu.

Thế nào là ba? Ở đây, hỡi các Tỷ-kheo, người ngu tư duy ác tư duy, nói lời ác ngữ và thực hiện các hành vi ác. Hỡi các Tỷ-kheo, nếu người ngu không tư duy ác, không nói lời ác và không thực hiện các hành vi ác, thì làm sao người trí có thể nhận biết được họ:

'Người này được coi là người ngu, không phải là người hiểu biết thấu đáo'? Và bởi vì, hỡi các Tỷ-kheo, người ngu tư duy ác tư duy, thường nói những lời xấu và thực hiện những hành vi ác, vì thế, người hiểu biết biết được rằng: 'Người này được coi là người ngu, không phải là người hiểu biết thấu đáo'. Người ngu kia, hỡi các Tỷ-kheo, ngay từ lúc này đã phải chịu ba loại khổ ưu.

 Hỡi các Tỷ-kheo, nếu người ngu ngồi ở nơi đông người, hoặc ngồi ven đường với xe cộ qua lại, hoặc đứng ở ngã (ba, ngã tư) đường, ở những nơi như vậy (nếu) có người nghĩ về câu chuyện phù hợp liên quan đến người ấy. Nếu người ngu, hỡi các Tỷ-kheo, thích làm điều ác, lấy của của người khác, tuân theo các ham muốn dục vọng, nói dối, say rượu, uống rượu tự chế, thường xuyên như vậy, hỡi các Tỷ-kheo, người ngu ấy sẽ nghĩ như thế này: 'Các người đang nghĩ về câu chuyện phù hợp với ta, vì những phạm trù đó thực sự có ảnh hưởng đến ta và ta cũng đã thực hiện những phạm trù đó'.

Ở đây, hỡi các Tỷ-kheo, là loại khổ ưu đầu tiên, người ngu cảm thấy ngay từ lúc này. Lại nữa, hỡi các Tỷ-kheo, người ngu thấy rằng khi các vị vua sau khi bắt giữ tên trộm có tội, liền áp dụng nhiều hình phạt sai lầm. Họ đánh đập, họ đánh đập bằng gậy, họ đánh đập bằng côn, họ chặt tay, họ chặt chân, họ chặt tay chân, họ cắt tai, họ cắt mũi, họ cắt tai và mũi; họ sử dụng phương pháp tra tấn bằng dầu nóng, họ sử dụng phương pháp treo lên người (xé mặt đầu thành hình con sò), họ sử dụng phương pháp gắn miệng và tai vào nhau, họ sử dụng phương pháp đốt cháy (đốt thành vòng hoa), họ sử dụng phương pháp đặt vào người những cọng rơm, rồi bện lại và siết chặt, họ sử dụng phương pháp cắt vải làm áo, họ sử dụng phương pháp mắc kẹp (đoạn đầu của dê núi), họ sử dụng phương pháp đâm vào thịt bằng dây câu, họ sử dụng phương pháp cắt thịt thành hình nguyên tử tiền, họ sử dụng phương pháp làm thành viên vật lý vào các hình dạng khối, họ sử dụng phương pháp chất đến mức đáng sợ.

Ở đây, hỡi các Tỷ-kheo, người ngu nghĩ như thế này: 'Vì những hành động ác như vậy, các vị vua sau khi bắt giữ tên trộm có tội, liền áp dụng nhiều hình phạt sai lầm. Họ đánh đập, họ đánh đập bằng gậy, họ đánh đập bằng côn, họ chặt tay, họ chặt chân, họ chặt tay chân... họ sử dụng gươm chặt đầu. Những phạm trù đó có thật đối với ta và ta cũng thực hiện những phạm trù đó.

Nếu các vị vua biết về ta, các vị vua sau khi bắt giữ ta cũng sẽ áp dụng nhiều hình phạt sai lầm. Họ đánh đập, họ đánh đập bằng gậy, họ đánh đập bằng côn... họ sử dụng gươm chặt đầu.' Đó là loại khổ ưu thứ hai, người ngu cảm thấy từ lúc này.

Hơn nữa, hỡi các Tỷ-kheo, khi người ngu ngồi trên ghế, trên giường, hoặc nằm trên mặt đất, tại thời điểm đó, những hành động ác từ quá khứ, như hành động ác thân thể, hành động ác miệng, hành động ác ý, sẽ áp đặt lên người ngu. Ví dụ, hỡi các Tỷ-kheo, vào buổi chiều, những bóng núi treo nằm, treo ngược, treo bên trên mặt đất; tương tự như vậy, hỡi các Tỷ-kheo, khi người ngu ngồi trên ghế, trên giường, hoặc nằm trên mặt đất, vào lúc đó, những hành động ác từ quá khứ của họ, cụ thể là hành động ác thân thể, hành động ác miệng, hành động ác ý, sẽ áp đặt lên họ.

Ở đây, hỡi các vị Tỷ-kheo, người ngu suy nghĩ như này: 'Ta thực sự không thực hiện điều tốt lành, không thực hiện điều đạo đức, không đối mặt với nỗi sợ hãi, lại làm điều xấu, hung ác, phạm tội. Vì không thực hiện điều tốt lành, không thực hiện điều đạo đức, không đối mặt với nỗi sợ hãi, vì làm điều xấu, hung ác, phạm tội, ta sẽ phải chịu đựng sự hình phạt ác thú; sau khi sống mạng ác thú, chúng ta sẽ phải trải qua'. Người đó sẽ cảm thấy uất ức, thất vọng, khóc than, đập ngực, kêu la và rơi vào tình trạng mất ý thức.

Hỡi các vị Tỷ-kheo, đây là nỗi đau thứ ba, ngay từ hiện tại, người ngu phải chịu đựng.

Hỡi các vị Tỷ-kheo, kẻ ngu đó sau khi thực hiện hành động ác, sau khi phạm tội, sau khi gây hại cho người khác, sẽ nhập vào thế giới dữ tợn, thế giới của ác thú, địa ngục, đau khổ.

Hỡi các vị Tỷ-kheo, nếu có ai nói một cách chính xác về họ, phải nói rằng họ hoàn toàn không tốt, không có gì đáng yêu, không có gì đáng quan tâm. Tương tự như khi nói về địa ngục, phải nói rằng địa ngục là hoàn toàn ác, không có gì tốt lành, không có gì đáng yêu. Về vấn đề này, hỡi các vị Tỷ-kheo, việc tìm ví dụ cũng không phải là dễ, vì đó là sự đau khổ của địa ngục.

Khi nghe như vậy, một vị Tỷ-kheo khác hỏi Thế Tôn:

Thế Tôn ơi, có thể cho con một ví dụ được không?

Thế Tôn trả lời:

Tất nhiên, hỡi Tỷ-kheo. Ví dụ như thế này, hỡi Tỷ-kheo, có một người bắt được một tên trộm, dẫn đến gặp vua và nói rằng: 'Vua đại diện, đây là một tên trộm đã phạm tội! Hãy trừng phạt hắn theo ý vua muốn'.

Vua đáp: 'Hỡi quý vị, hãy đưa hắn đi và vào buổi sáng, hãy đâm hắn với một trăm cái giáo'. Và vào buổi sáng, họ đã đâm hắn với một trăm cái giáo.

Sau đó, vào lúc trưa, vua hỏi: 'Hỡi quý vị, tình hình của hắn thế nào?' - 'Vua đại diện, hắn vẫn còn sống'. Vua lúc đó lại ra lệnh: 'Hỡi quý vị, hãy đưa hắn đi và vào buổi trưa, hãy đâm hắn với một trăm cái giáo'. Và vào buổi trưa, họ đã đâm hắn với một trăm cái giáo.

Và khi đến chiều, vua hỏi: 'Hỡi quý vị, hắn thế nào rồi?' - 'Vua đại diện, hắn vẫn còn sống'. Vua lúc đó lại ra lệnh về hắn: 'Hỡi quý vị, hãy đưa hắn đi và vào buổi chiều, hãy đâm hắn với một trăm cái giáo'. Và vào buổi chiều, họ đã đâm hắn với một trăm cái giáo.

Hỡi các Tỷ-kheo, quý vị nghĩ thế nào? Người đó bị đâm ba trăm cái giáo, liệu có cảm thấy đau đớn không? Bạch Thế Tôn chỉ bị đâm một lần, nhưng người kia vì duyên số mà phải chịu đựng ba trăm cái giáo, liệu họ có cảm thấy đau đớn không!

Thế Tôn nói:

Có thể đó là một thử thách, các Tỷ-kheo. Hãy xem, cái gì lớn hơn: viên đá này, bằng bàn tay ta lượm được, hay dãy núi Himalaya, vị vua của mọi dãy núi?

Phật chỉ dạy cách nhìn nhận người hiền trí

Hỡi các Tỷ-kheo, có ba dấu hiệu quan trọng của người hiền trí. Đó là gì? Ở đây, các Tỷ-kheo, người hiền trí suy nghĩ lương thiện, nói lời tốt lành, và thực hiện các hành động thiện lành.

Hỡi các Tỷ-kheo, nếu người hiền trí không suy nghĩ lương thiện, không nói lời tốt lành, không thực hiện các hành động thiện lành, thì làm sao kẻ hiền trí có thể nhận biết được họ: 'Người này là người hiền trí, là người Chân nhân'?

Người trí này, các Tỷ-kheo thân mến, ngay trong hiện tại cảm thọ ba loại niềm vui. Hãy tưởng tượng, nếu người trí ngồi ở nơi công cộng, hoặc ngồi ven đường với những chiếc xe qua lại, hoặc đứng ở ngã ba, nơi mọi người suy nghĩ về những câu chuyện tốt đẹp liên quan đến họ; nếu người trí, các Tỷ-kheo ơi, từ bỏ sự giết hại, từ bỏ lấy cắp, từ bỏ hạnh hạnh trong sự thèm khát, từ bỏ lời dối trá, từ bỏ say rượu và bia, lúc ấy, các Tỷ-kheo ơi, người trí ấy sẽ suy nghĩ như thế này: 'Mọi người đang nghĩ về điều tốt lành về ta, vì những điều này đúng với ta và ta đã thực hiện chúng'.

Đây là niềm vui thứ nhất mà người trí có thể cảm thấy ngay trong hiện tại.

Một lần nữa, các Tỷ-kheo thân mến, khi người trí nhìn thấy các vị vua sau khi bắt tên trộm phạm tội, họ đưa ra nhiều hình phạt khác nhau. Họ đánh đập, họ dùng roi, gậy... và thậm chí chém đầu bằng gươm.

Tại đây, các Tỷ-kheo thân mến, người trí suy nghĩ như sau: 'Vì hành vi tội lỗi như vậy, các vị vua sau khi bắt tên trộm phạm tội đã áp dụng nhiều hình phạt khác nhau. Họ đánh đập, họ dùng roi... và chém đầu, nhưng những điều này không phù hợp với ta và ta không làm những điều đó'.

Đây là niềm vui thứ hai mà người trí có thể cảm thấy ngay trong hiện tại. Một lần nữa, các Tỷ-kheo thân mến, khi người trí ngồi trên ghế, hoặc trên giường, hoặc nằm trên đất, thì những hành động thiện lành mà họ đã thực hiện từ trước sẽ gợi lên. Như là, vào buổi chiều, các bóng núi treo lơ lửng trên mặt đất; tương tự, các Tỷ-kheo thân mến, khi người trí ngồi trên ghế, trên giường, hoặc nằm trên đất, thì những hành động thù lao, lời lẽ ác ôn, và ý đồ xấu xa của họ sẽ nặng nề trên họ.

Ở đây, các Tỷ-kheo thân mến, người trí suy nghĩ như sau: 'Thật sự ta không làm điều ác, không làm điều tàn bạo, không làm điều xấu xa, nhưng lại thực hiện điều tốt, hành động thiện lành, nói lời tốt lành, không sợ hãi.

Vì không làm điều ác, không làm điều tàn bạo, không làm điều xấu xa, nhưng lại thực hiện điều tốt, hành động thiện lành, nói lời tốt lành, không sợ hãi, nên ta sẽ được hưởng phước lợi. Và những phước lợi ấy, sau khi qua đời, ta vẫn tiếp tục nhận được'. Người đó không buồn bã, không oán trách, không khóc lóc, không rủa rẽ, không kêu ca và không mất ý thức. Đây là niềm vui thứ ba mà người trí có thể cảm thấy ngay trong hiện tại.

Hỡi các Tỷ-kheo thân mến, kẻ trí sau khi thực hiện các hành động thiện lành, lời nói thiện lành, ý định thiện lành, và sau khi qua đời, họ được sanh ra trong một thế giới tốt đẹp, trong cõi Thiên.

Các đấng thần linh tuyệt vời này, nếu ai nói về họ một cách chính xác, đó phải là việc tôn trọng hoàn toàn, yêu quý hoàn toàn và tôn vinh hoàn toàn. Cũng như khi nói về thiên đàng, chỉ có thể diễn tả rằng thiên đàng là điều hoàn hảo, duyên dáng và lý tưởng. Thật khó để tìm ví dụ cho điều này, các vị thánh linh ạ, vì sự hạnh phúc của thiên đàng là một điều rất khó mô tả.

Những người có tinh thần sáng suốt là những người thực hiện việc thiện, tránh xa ác, và hướng tới sự ý nghĩa và giá trị thực sự của cuộc sống con người. Họ mong muốn xây dựng một cuộc sống hạnh phúc và an lạc không chỉ cho bản thân mình mà còn cho mọi người xung quanh. 

(Tổng hợp)