Buzz
Ghi chú của hai tác giả này đã được tổng hợp trong cuốn sách Việt Nam thế kỷ 17, được biên soạn và giải thích kỹ lưỡng bởi hai nhà nghiên cứu Việt Nam học là Olgar Dror và K.W.Taylor. Cuốn sách vừa được NXB Đà Nẵng và Omega Plus ra mắt với sự dịch thuật của Hoàng Tịnh Thủy.
Christoforo Borri, một tu sĩ người Ý thuộc dòng Tên, đã truyền giáo ở Đàng Trong từ năm 1618 đến 1622. Samuel Baron, con lai Ý - Việt, sinh ra tại Đông Kinh (Hà Nội) vào những năm 1630. Sau này, ông trở thành một thương nhân hoạt động tại kinh đô của Đại Việt trong thời gian từ 1670 đến 1680.
Cả Borri và Baron đều có những ghi chú chi tiết về đất nước mà họ sống. Những ghi chú này là nguồn tài liệu sớm nhất về Việt Nam được dịch sang tiếng Anh.
Theo quan điểm của người châu Âu vào thế kỷ 17, Đàng Trong và Đàng Ngoài được xem như hai quốc gia độc lập với hệ thống nhà nước, kinh tế, xã hội và văn hóa riêng biệt. Vì vậy, dân cư ở mỗi vùng này cũng có những đặc điểm văn hóa và tính cách riêng biệt.
Người Đàng Trong: Hiền hòa và thoải mái
Ghi chép của cả Borri và Baron rất phong phú, bao gồm nhiều chủ đề như địa lý, tự nhiên, động thực vật, chính trị, quân sự, phong tục... Cả hai cũng dành nhiều chỗ để tả lại nhận định về tính cách của người Việt.
Theo Borri, người dân Đàng Trong là những người rất lịch sự và hiền hòa so với các quốc gia khác ở Á Đông. Họ đánh giá cao đạo đức cá nhân dựa trên lòng can đảm và tinh thần hào hiệp, nhưng đồng thời xem việc quá mức theo đuổi đam mê là điều đáng trách.
Sự hiếu khách và thân thiện của người miền Nam Việt Nam được Borri ghi nhận rõ ràng: “Trong khi tất cả các quốc gia khác ở Á Đông coi người châu Âu như kẻ ngoại bang đe dọa, kinh tởm và chạy trốn khi chúng ta tiếp cận thì ở Đàng Trong lại hoàn toàn ngược lại. Dân chúng tụ tập lại, tò mò hỏi về chúng ta, mời mọc chúng ta ăn uống và nhanh chóng đối đãi với chúng ta bằng sự thân thiện và lịch sự”.
Nhận thấy đặc điểm này của cư dân Đàng Trong, với tư cách một truyền giáo, cha Borri đã nhận định: “Đây là điều rất thuận lợi để truyền bá Tin lành”.
Ông cũng cho rằng, môi trường sống thoải mái và tình thương thân thiện là lý do khiến cư dân ở đây sống hoà thuận với nhau. Họ đối xử với nhau như anh em trong gia đình mặc dù có thể chưa quen biết trước đó. Nếu ai được ban cho điều gì đó, dù nhỏ nhặt, họ cũng nên chia sẻ với người khác, không là sẽ bị xem là người ích kỷ nhất trên đời.
Cư dân ở Đàng Trong cũng được khen ngợi là tốt bụng, rộng lượng và chia sẻ với người nghèo. Người nào từ chối giúp đỡ người khác sau khi được yêu cầu sẽ bị xem như phạm phải tội lỗi.
Sự lịch thiệp của cư dân ở Đàng Trong cũng được một giáo sĩ người Ý đánh giá cao, đặc biệt là việc họ luôn tôn trọng phong tục của người nước ngoài, ngưỡng mộ các triết lý từ nước khác và thích thú hơn cả lý thuyết của mình. Theo ông, điều này hoàn toàn khác biệt so với người Trung Hoa.
Người Đàng Ngoài: Năng động, dễ bị kích động và tin vào điều gì mê tín
Xuất thân và sinh sống tại Thăng Long, ông Baron quan sát rằng người Đàng Ngoài thường có tính cách năng động, hướng đến sự sôi nổi và dễ kích động (mặc dù có phần sợ hãi) hơn là hoà nhã và hiền lành. Họ khó duy trì được không khí yên bình và hòa thuận nếu không có sự quản lý chặt chẽ, bởi vì họ thường có xu hướng phản kháng và khởi đầu các cuộc nổi loạn.
Thực tế, sự mê tín (phổ biến trong tầng lớp dân nghèo) đã làm nổi bật hơn những đặc điểm xấu xa này, đồng thời dễ đưa họ vào tình cảnh khốn khó không kém tham vọng.
Tác giả cũng nhận định rằng, người dân ở Đàng Ngoài thường dễ rơi vào những ham muốn tiêu cực hơn, như sự ghen tị và ác ý, thậm chí là đến mức cực đoan. Họ cũng luôn kiên quyết rằng không nơi nào bằng nhà họ, và không tôn trọng những người đã du học và kể lại những điều kỳ quặc mà họ thấy được ở nước ngoài.
Cư dân ở Đàng Ngoài được khen ngợi là thông minh và nhớ thông tin tốt, có khả năng thực hiện tốt mọi nhiệm vụ nếu được đào tạo đúng cách. Họ ham học nhưng không chỉ vì sở thích cá nhân mà còn vì đây là con đường dẫn đến thành công và danh tiếng.
Hầu hết nông dân ở các làng quê đều là những người chất phác, giản dị và dễ dàng bị lừa dối bởi tính cách hồn nhiên và niềm tin mù quáng vào các tín ngưỡng của họ. Người Đàng Ngoài cũng có đặc điểm đặc biệt là tốt và xấu có đủ.
Khi phân tích về tinh thần học tập của người Đàng Ngoài, tác giả cũng cho rằng, tổ tiên của chúng ta không có nền triết học tự nhiên, không giỏi toán học hoặc thiên văn.
Trái ngược với thói quen của người dân miền Bắc hiện đại, vào thế kỷ 17, Baron quan sát rằng người Đàng Ngoài hiếm khi thăm hỏi những người ốm đau. Thậm chí khi thăm hỏi lẫn nhau, thì thường diễn ra vào buổi chiều.
Là một người phương Tây, Baron luôn cảm thấy không thoải mái khi chứng kiến những gia đình theo đuôi các quan có quyền lực hoặc người giàu người Việt ứng xử vô duyên, thiếu văn minh, thường xuyên vi phạm quy tắc, và thậm chí thường xuyên ăn cắp mọi vật dụng của gia chủ mà chúng có thể tiếp cận được.
“Không thể phủ nhận rằng Đàng Ngoài là một dân tộc độc lập tự tin tự tách biệt khỏi người Trung Quốc”, Baron kết luận một cách mạnh mẽ.
Lê Tiên Long - Mytour
