Buzz
Việc tỷ phú Donald Trump đắc cử tổng thống một cách bất ngờ chắc chắn sẽ gây ra một làn sóng lớn các bài luận cố gắng giải thích tại sao sự kiện đáng kinh ngạc này có thể xảy ra. Michael Lewis, một nhà báo chuyên về cuộc sống Mỹ với khả năng hiện diện đúng lúc đúng nơi, có thể đã chiến thắng cuộc đua mà không cần cố gắng.
Vài tuần trước khi Trump chiến thắng, Lewis hoàn thành cuốn sách mới nhất của mình, “The Undoing Project” (tạm dịch: Dự án Hoàn hủy), thể hiện sự tôn trọng chân thành của ông đối với hai nhà tâm lý học người Israel là Danny Kahneman và Amos Tversky. Bằng cách đưa ra các ví dụ về các sai lầm thường gặp trong cách con người suy nghĩ và ra quyết định, hai nhà tâm lý học này đã làm sụp đổ các mô hình kinh tế truyền thống mà cho rằng con người hành xử hợp lý.
Được đề cập trên báo chí và trong các cuộc trò chuyện, Danny và Amos đều được mô tả giống như nhiều nhân vật anh hùng khác của Lewis trước đó. Như Billy Beane, người điều hành đội bóng baseball dùng dữ liệu một cách siêu việt trong cuốn sách “Moneyball” của Lewis, hoặc những nhà đầu tư tiên phong đã dự đoán sụp đổ của thị trường bất động sản Hoa Kỳ trong “The Big Short,” những người có phong cách đặc biệt và không quan tâm đến sự cổ hủ và thông thường để thành công và làm hài lòng độc giả.
Tuy nhiên, cách Lewis tính toán thời gian trong tác phẩm mới của ông – để dùng một từ mà ông thích – rất kỳ quặc. Tác phẩm gợi nhớ về hai trong những nhân vật chỉ trích vĩ đại nhất của Lewis hiện đang lưu hành trên thị trường sách chưa đầy một tháng sau khi người Mỹ đã thực hiện một trong những sai lầm lớn nhất trong lịch sử của họ: bầu cho Trump.
Kết quả là một điều khác biệt so với cái kết hạnh phúc thường thấy trong tác phẩm của Lewis. Đối với Trump, Lewis nhận thấy một người làm chính trị thành công trong việc tận dụng các yếu điểm của con người mà Danny và Amos đã chỉ ra. Con đường tiến lên quyền lực của ông ta, trong trường hợp này, đã chứng tỏ sự chiến thắng của sự phi lý trong chính trường Mỹ.
“Bằng mọi cách, Trump đang khai thác những yếu điểm trong tâm trí con người,” Lewis nói trong bữa trưa tại nhà hàng César, nơi ông xem là quê hương, Berkeley, California. “Có cảm giác như chúng ta đang sống trong một thế giới mà, đối với tôi, một số phần quan trọng của việc bầu cử nằm ngoài các lập luận khoa học hoặc thực tế. Chúng tạo ra một sự đối lập với tất cả các khả năng lý trí dẫn đến sự tiến hóa của con người.
Những nhân vật anh hùng của Lewis đã thu hút sự chú ý của các học giả trong nhiều lĩnh vực từ kinh tế đến y học bằng cách chỉ ra rằng việc suy nghĩ một cách thông suốt là điều rất khó khăn. Trong thời kỳ nảy nở của các năm 1970 và 80, Danny và Amos đã tiết lộ những cách mà não bộ hoạt động khi cố gắng xử lý thông tin nhanh chóng và chứng minh rằng khả năng nhận thức về rủi ro có thể bị ảnh hưởng tiêu cực bởi tác động cảm xúc của thành công và thất bại thông qua các phép toán chính xác.
Có những tác động lớn đối với những người tham gia thị trường chứng khoán. Họ phải lo lắng nhiều hơn về các yếu tố không liên quan đến con số trong báo cáo tài chính của công ty hoặc tâm lý đám đông. Não bộ của họ chứa đựng những định kiến có thể ảnh hưởng đến quyết định giao dịch. Ví dụ, điều này khiến nhà đầu tư sẵn lòng chấp nhận rủi ro hơn để tránh tổn thất thay vì tìm kiếm lợi nhuận.
Về phần của mình, Lewis nhìn vào tác động của Trump như là một cú sốc không mong muốn từ các sai lầm tài chính cuối thập kỷ này.
Sự sụp đổ của thị trường thế chấp Mỹ và các biện pháp cứu trợ của ngân hàng sau đó đã khiến người Mỹ với cái nhìn đa dạng về chính trị cảm thấy rằng hệ thống này đã bị kiểm soát, ông nói. Bây giờ, Lewis tin rằng, sự suy thoái kinh tế đang làm cho chính trị càng thêm rối ren.
“Tôi nghĩ đây như là dư âm của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008,” ông nói,”Thị trường chính trị đã thực hiện những hành động ngớ ngẩn giống như thị trường chứng khoán. Nếu không có cuộc khủng hoảng tài chính, Trump sẽ không thể trở thành tổng thống. Còn có những điều kiện khác, nhưng đây là một điều kiện cần.”
Dựa vào lịch sử bầu cử, Lewis trở thành một nhà phê bình tự nhiên về tổng thống đắc cử. Lewis nói đùa rằng, ngoài việc có hai vợ cũ, ông và Trump có ít điểm chung. Lewis trở nên nổi tiếng với cuốn Liar’s Poker, kể về khủng hoảng tài chính trong những năm 1980. Đây là một cuốn hồi ký của ông khi ông còn là một nhân viên trẻ tiếp thị trái phiếu tại ngân hàng đầu tư Salomon Brothers. Trong khi đó, Trump là một biểu tượng của thế hệ trẻ - một nhà phát triển bất động sản, chủ sở hữu sòng bạc và cũng là người đặt tên mình lên một cuốn sách mô tả các thương vụ của bản thân như nghệ thuật.
Hiện nay, ở tuổi 56 và với những nếp nhăn trên trán, Lewis không còn ấn tượng với Trump như trước [đã được đề cập ở trên]. Ông nghi ngờ rằng nếu Trump ở Wall Street, ông có thể làm ăn thành công như tại Salomon vào những năm 1980. Thậm chí trong những ngày cầu may, Lewis nói, các thương nhân của Salomon cần chứng minh họ có khả năng định giá nếu muốn sử dụng vốn của công ty. Trái lại, Trump tin tưởng vào bản năng của mình và yêu cầu người khác cũng làm như vậy. Lewis cho biết luận điểm này có thể đã làm cho những bộ não tại Salomon không thể tin được.
“Mọi người có thể nghĩ Trump ngu ngốc; họ có thể nghĩ ‘Ôi, hắn ta thực sự đã có thể lừa gạt chúng tôi’. Điều này không chỉ là về đầu cơ. Các nhà kinh doanh bất động sản phải có khả năng giải thích lợi thế của họ và làm việc này. Điều này không thể chỉ là ‘Tôi biết’ được. Đó không phải là một lập luận.” Trump đã thành công trong năm nay trong một môi trường xã hội ít suy luận hơn. Điều này là điều kiện để ông có thể dễ dàng tận dụng những điểm yếu trí tuệ [đã được Danny và Amos đề cập ở trên] - Bầu cử chính trị Hoa Kỳ trong thời đại truyền thông xã hội, tin tức truyền hình cáp 24/7 và sự phân tán tư duy đi kèm.
Hai nhà tâm lý học nổi tiếng với nghiên cứu dựa trên “cảm tính”, các kích thích thần kinh cho phép con người truyền tải tất cả thông tin theo cách của họ và có thể khiến cho họ mắc phải những sai lầm. Chúng tương tự như các ảo tưởng thị giác – các triệu chứng được tạo ra bởi não bộ thay vì mắt.
Một ví dụ điển hình là “mỏ neo”. Những người được hỏi đoán 8x7x6x5x4x3x2x1 sẽ đưa ra kết quả cao hơn so với những người được hỏi về 1x2x3x4x5x6x7x8 trong cùng một khoảng thời gian. Các con số lớn đầu tiên làm sai lệch suy nghĩ của họ. Kết quả tương tự cũng được thu được nếu hỏi liệu Mahatma Gandhi qua đời ở tuổi bao nhiêu. Những người ở nhóm đầu sẽ ước lượng tuổi của Gandhi cao hơn nhóm thứ hai.
Lewis so sánh Trump với một chỉ huy tàu chiến đã thả mỏ neo. Ví dụ, sau cuộc bầu cử, Trump tuyên bố rằng đối thủ của ông, bà Hillary Clinton, không chỉ nhận phiếu bầu trái phép mà còn “triệu phiếu” trái phép. Ông không cung cấp bằng chứng, nhưng lại dùng con số lớn. Đổ mọi con số không chứng minh vào đầu công chúng sẽ thuận lợi cho Trump sau này, Lewis nói, giống như một luật sư đòi hỏi mức bồi thường lớn trong một vụ kiện có thể làm cho bên đấu tranh mong đợi một giải quyết hậu hĩnh hơn một bên tiếp cận cẩn thận từ đầu. “Trump dùng mỏ neo cho tất cả mọi thứ liên quan đến con số điên. Ông sẽ luôn dùng con số điên vì cuộc thương lượng xung quanh những con số điên xảy ra.”
Hình ảnh khác thường về Trump đã sử dụng hiểu biết có sẵn. Mọi người ra quyết định dựa trên ký ức của họ. Nhưng thông tin sống động hơn - như tên của một người nổi tiếng - sẽ dễ nhớ hơn tên người bình thường, từ đó tạo ra sức ảnh hưởng lớn hơn trong quyết định. Khi Trump nói về hành động kinh khủng của ISIS hoặc các vụ giết người bởi người nhập cư bất hợp pháp, ông cung cấp cho cử tri những thông tin đáng nhớ hơn là sự thật và con số.
'Một câu chuyện sống động về một người nhập cư bất hợp pháp đã làm gì đó sẽ có hiệu quả lớn hơn so với các thống kê về người nhập cư bất hợp pháp và tội phạm,' Lewis nói. 'Mọi người muốn một câu chuyện, không phải là các con số.' Lewis cho rằng Trump cũng đã tận dụng được cách con người suy nghĩ rập khuôn khi đánh giá một người theo hình mẫu trong tâm trí - điều được gọi là cảm nhận 'mẫu'. Phán đoán trực giác như vậy có thể hiểu được.
Tuy nhiên, Lewis khẳng định rằng hình ảnh bề ngoài đã chơi một vai trò không may cho Clinton. Lewis đã thậm chí tạo ra một thử nghiệm để chứng minh quan điểm của mình. 'Đây chỉ là một phần nhỏ của cuộc bầu cử, nhưng nếu bạn đặt Trump vào hình ảnh của Clinton và ngược lại, quan điểm của Trump sẽ không thể chiến thắng. Mọi người nghĩ rằng hình ảnh của một tổng thống thường là một người đàn ông cao lớn, thường là một người da trắng; đó là một loại bản năng - điều này không phải là phân biệt giới tính - nó chỉ là cách bộ óc hoạt động.
Mặc dù có sự tôn trọng đáng kể đối với cựu Bộ trưởng Bộ Ngoại Giao Clinton, Lewis tiếp tục cho rằng Clinton không có 'hình ảnh phù hợp cho việc tranh cử tổng thống. Điều này có lợi nếu bà cao hơn 6 inch và là nam giới. Nếu thỏa mãn hai điều kiện đó, bà có thể đã phù hợp với việc tranh cử.
Sau khi Clinton thất bại, Lewis nói rằng những người ủng hộ bà đã ứng xử theo cách phản ánh những sai lầm trong lý trí con người [Theo Danny và Amos]. Trong cơn sốc, những người ủng hộ Clinton ban đầu đã phản ứng bằng cách ước rằng họ có thể 'lật lại' kết quả, hoài nghi về việc kết quả có thể khác nếu không có Giám đốc FBI James Comey tiết lộ bằng chứng mới trong cuộc điều tra của FBI về email của Clinton. Khi thời gian trôi qua, những người đó bắt đầu thay đổi câu chuyện của mình, nhấn mạnh rằng chiến thắng của Trump là không thể tránh khỏi. Lewis cho biết nghiên cứu chỉ ra rằng kiểu chắc chắn này sẽ chỉ càng gia tăng.
'Mỗi ngày, bạn sẽ nhận ra rằng mình đang ăn cùng những người thấy trước điều này [chiến thắng của Trump],' ông nói, 'Điều này chỉ là điều vô nghĩa. Thực tế, thế giới này khó đoán hơn nhiều so với những gì chúng ta muốn thừa nhận, và mọi thứ đều có thể xảy ra. Trump không được định đoạt để giành chiến thắng.'
Theo một cách nào đó, sở thích của Lewis với những điều bất ngờ dễ hiểu bởi những điều thú vị thường xảy ra với ông. Ông nói rằng ông đã biết về Danny và Amos qua một đánh giá của Moneyball, hỏi tại sao ông không đề cập đến công trình của hai người Israel này. Một người bạn tâm lý học tại Berkeley - Dacher Keltner, người được nhắc đến trong sách mới của ông - sau đó nói rằng Danny Kahneman sống gần đó và giới thiệu cho Lewis.
Lewis nói, ban đầu ông có chút do dự khi viết về Danny và Amos. Một trong những lo lắng của ông là ông có thể không hiểu được những người quá thông minh. “Viết về sinh viên hạng B khi bạn là một sinh viên hạng C không khó,” ông nói, “nhưng viết về sinh viên hạng A sẽ rất khó”. Lewis thừa nhận rằng ông đã viết về sinh viên hạng A trong các cuốn sách về tài chính của mình, nhưng ông lại cảm thấy rằng Phố Wall là “môi trường của sinh viên hạng C”. Lần này thì khác.
Một trở ngại khác là 'câu hỏi của người Do Thái'. Danny, hiện nay đã 82 tuổi, đã dành cả cuộc chiến tranh thế giới thứ hai để trốn khỏi Đức Quốc xã cùng gia đình tại Pháp trước khi đến Israel, nơi ông đã phát minh các bài kiểm tra tính cách được sử dụng bởi quân đội quốc gia. Amos, người đã qua đời vào năm 1996 ở tuổi 59, là một người gốc Israel được biết đến với sự dũng cảm trong các cuộc chiến tranh năm 1956, 1967 và 1973. Lewis nói, cả hai đều là một phần của một thế hệ người Israel quan tâm đặc biệt đến tâm lý học do những đau khổ tinh thần của thảm họa Holocaust. Lewis, một gentile (người không phải người Do Thái) từ New Orleans, cảm thấy phân vân liệu mình có phù hợp để nói về chủ đề này hay không.
'Cuốn sách đó, rõ ràng thể hiện nét văn hóa Do Thái - được sáng tác bởi một người không thuộc cộng đồng Do Thái nhưng có tên người Do Thái,' ông nói.
Điều thu hút Lewis là mối quan hệ trí tuệ sâu sắc giữa Danny và Amos. Danny mang gánh nặng tự ti nhưng đã vượt qua nhờ sự hỗ trợ từ Amos. Amos thường phê phán nghiêm ngặt, nhưng lại dịu dàng với Danny. Hai người này hoàn toàn bù trừ cho nhau. Họ giống như đôi tình nhân trong phim Brokeback Mountain năm 2005 của đạo diễn Ang Lee, Lewis nói - khác biệt duy nhất là thay vì khám phá cơ thể, Danny và Amos đã khám phá tư duy của nhau (Lewis tưởng tượng Danny do Sacha Baron Cohen đóng và Amos là Michael Fassbender hoặc Christian Bale).
Theo Lewis, một vấn đề chưa được giải quyết trong các cuộc trò chuyện giữa Danny và Amos là liệu có cách nào để chống lại thành kiến con người hay không. Ông nói rằng Amos có lẽ đã đưa ra câu trả lời chính xác nhất khi làm việc cho Hãng hàng không Delta và phát triển phương pháp ngăn chặn các sai lầm của phi công vào cuối những năm 1980. Amos gợi ý rằng, việc mở cửa cho mọi thành viên khác tham gia nhiều hơn có thể giúp sửa chữa lỗi lầm của các phi công - điểm chính ở đây là không ai có thể tự mình phát hiện ra tất cả các lỗi của mình.
'Chúng ta cần những biên tập viên,' Lewis nói. 'Chúng ta có thể dùng người đối tác của mình - mặc dù đôi khi sẽ rất đau đớn'.
Một trong những lý do khiến Lewis thấy Trump đáng lo ngại là ông ta thường phản ứng mạnh mẽ trước mọi chỉ trích. 'Ông ấy cho rằng sự kiêng nhẫn của mình là một dấu hiệu của tài năng, ngay cả khi nó chỉ là sự ngu xuẩn, vô ích hay ngớ ngẩn. Ông tự nhủ rằng: ‘Tôi đã chiến thắng, tôi đã thành công’', Lewis nói. 'Ông ấy thực sự là một trong những công dân Mỹ ngu dốt nhất.'
Nói cách khác, Trump là một phần của chúng ta. Đó là vấn đề.
“Chúng ta tự nhiên đã nghĩ theo cách tiêu biểu,” Lewis nói.”Khi bạn đối đầu với sự phân biệt chủng tộc hoặc bất kỳ loại rập khuôn nào, bạn đang chiến đấu với cách trí óc hoạt động. Theo cách kỳ quặc, bạn đang sống trong một thế giới mà chúng ta đang cố gắng xóa bỏ sự bốc đồng. Thật khó để bỏ đi nó. Đó là cách mọi người suy nghĩ.”
Mytour
Theo Financial Times
