'Tọa bước'- Tổ chức gia đình và xã hội của dân tộc Jörai

“Tọa bước: Tổ chức gia đình và xã hội của dân tộc Jörai” (tên gốc: “Coordonnées: Structures jörai familiales et sociales”) là một trong hai tác phẩm quan trọng nhất của nhà nghiên cứu hàng đầu về Tây Nguyên Jacques Dournes. Cùng với “Pötao, một lý thuyết về quyền lực ở người Jörai Đông Dương” và “Rừng, Phụ nữ, Cuộc nổi loạn”, ba tác phẩm này đã tạo ra một kho tài liệu quý báu về con người và vùng đất Tây Nguyên. Đây là lần đầu tiên cuốn sách được phát hành tại Việt Nam, với bản dịch được thực hiện bởi Omega Plus.

Jacques Dournes (1922-1993) là nhà dân tộc học người Pháp, với bút danh là Dam Bo. Ông đã sống ở Tây Nguyên trong 25 năm (1946-1970) với vai trò một nhà truyền giáo nhiệt huyết, đam mê văn hóa Jörai (Giarai) và các dân tộc thiểu số khác trên cao nguyên.

Trong Tọa bước, Dournes đã sử dụng cách diễn đạt chi tiết dựa trên các câu chuyện truyền thống của người Jörai, nhấn mạnh vào những điểm quan trọng trong các câu chuyện đó, sau đó so sánh chúng với các 'dấu hiệu' hoặc biểu hiện hiện tại trong cuộc sống hàng ngày của dân tộc bản địa, từ đó tìm ra những liên kết, phân tích và giải thích… Cuối cùng, ông đưa ra nhận định về tổ chức gia đình và xã hội Jörai, như mối liên hệ cơ bản trong gia đình và xã hội của họ khác biệt so với cách tổ chức ở phương Tây, mối quan hệ tương đương giữa nam và nữ Jörai, và mối liên kết giữa con người với thiên nhiên ở địa bàn này…

Cuốn sách được xuất bản vào năm 1972, tức là Dournes đã viết cuốn sách này và cho xuất bản ngay khi ông đang sống giữa cộng đồng người Jörai mà ông thường xuyên tiếp xúc và đang nỗ lực xác nhận các 'tọa độ' (xã hội) của họ, nhận biết chính xác 'căn cước' (identité) riêng của họ giữa thế giới này, để suy nghĩ về tình hình và số phận của họ, về những cơ hội, thách thức và hành trình phát triển của họ trong thế giới ngày nay.

Dựa trên ba 'tọa độ' là: Hệ thống các mối quan hệ gia đình, Hệ thống liên minh qua hôn nhân và Các quan hệ liên minh khác, Dournes kết luận rằng cấu trúc gia đình và xã hội Jörai định hình bản chất của người Jörai trong một cộng đồng xã hội. Sau hàng trăm trang nghiên cứu kỹ lưỡng, ông bày tỏ những lo ngại về tình trạng hiện tại và hành trình phát triển của con người và xã hội Jörai. Ông cho rằng, khi người Jörai đang đối mặt với nhiều cơ hội phát triển khác nhau, họ đã chọn con đường dễ dàng nhất, ít gặp trở ngại nhất, nhưng lại dẫn đến bế tắc, cá nhân bị hệ thống áp đặt và nhanh chóng trở nên không rõ ràng.

Vào thập niên 1970, chính con người và truyền thống của vùng đất này là điều khiến tác giả lo lắng về tương lai, và thực tế sau này đã chứng minh những băn khoăn của ông là hoàn toàn chính xác. Quá trình đô thị hóa, theo ông, vừa là cách để bảo vệ những giá trị truyền thống có nguy cơ biến mất, nhưng cũng mang theo nhiều rủi ro.

Với độc giả hiện đại, Tọa độ cung cấp cơ hội để chìm đắm trong không gian Tây Nguyên nói chung và không gian văn hóa Jörai nói riêng ở một thời không gian khác, giúp hiểu sâu hơn về phong tục, tập quán và xã hội của một nhóm dân tộc tiêu biểu trong đại gia đình các dân tộc thiểu số ở Việt Nam.

ĐÁNH GIÁ/NHẬN XÉT:

Nguyên Ngọc: 

'Kèm với cuốn Rừng, Phụ nữ, Cuộc nổi loạn và Pötao, một lý thuyết về quyền lực ở người Jörai Đông Dương, Tọa bước: Cấu trúc gia đình và xã hội Jörai là một tác phẩm đặc biệt quan trọng của nhà nhân học hàng đầu Jacques Dournes về con người và vùng đất Tây Nguyên. Jacques Dournes đã sáng tác và cho xuất bản ngay khi ông đang thực tại giữa cộng đồng người Jörai mà ông tiếp xúc hàng ngày, trong nỗ lực xác nhận các ‘tọa độ’ (xã hội) của họ, để nhận biết chính xác bản nguyên, căn cứ hay ‘căn cước’ (identité) riêng của họ giữa thế giới này. Và cuối cùng, để suy nghĩ về tình hình và số phận của họ, những cơ hội, những thách thức và con đường phát triển của họ trong thế giới ngày nay.'