Buzz
Ngày xửa ngày xưa, thời tiền sử, có một người đàn ông dắt đứa con của mình đi dạo trong rừng. Bất ngờ, một con vật to lớn với bộ lông vàng óng ả và đôi mắt sáng ngời xuất hiện. Người đàn ông để cho đứa con chơi cùng con vật, nhưng không may, con sư tử đã ăn thịt đứa bé chỉ trong nháy mắt.
Quay về nhà với nỗi đau lòng, ông thề sẽ không bao giờ để con mình tiếp xúc với con vật đáng sợ ấy nữa.
Và một hồi sau, ông lại dắt theo một đứa con khác đi dạo. Khi nhận ra con sư tử, ông nhanh chóng bế con vào lòng và trốn vào rừng xanh. Chờ cho con vật ra đi, ông mới đưa đứa bé ra khỏi nơi trú ẩn và tiếp tục hành trình. Bất ngờ, một con chim bé xíu bay lượn trên đầu và đứa trẻ bất ngờ ngã ra chết.
Bị bất ngờ và tức giận, ông quyết định rằng vào lần sau khi gặp phải con sư tử hoặc loài vật có khả năng bay, ông sẽ tiêu diệt chúng ngay trước khi chúng có cơ hội tiếp cận các đứa con, để tránh chúng phải chết.
Thật vô lý, không có logic và thậm chí là ngớ ngẩn đúng không? Nhưng đó là cách tư duy giúp chúng ta và tôi vẫn có thể ngồi đây và đọc bài đánh giá sách, thay vì bị tuyệt chủng do tổ tiên đã trở thành thức ăn cho những con vật thời tiền sử! Hãy tưởng tượng, nếu họ không ngay lập tức trốn tránh hoặc chạy khi thấy một cành cây rung lên hoặc nghe thấy tiếng động lạ, liệu họ có còn tồn tại được không?
Daniel Kahneman – người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2002 đã tổng hợp một loạt các nghiên cứu, thí nghiệm và mô hình về tư duy, tâm lý và quyết định của con người, trình bày một cách rõ ràng và hấp dẫn trong cuốn sách Thinking, Fast and Slow (Tựa tiếng Việt “Tư duy nhanh và chậm”).
3 ý tưởng hay nhất từ Tư duy nhanh và chậm:
#1 Chúng ta có 2 cách tư duy, mặc dù trái ngược nhau nhưng lại hoạt động cùng nhau một cách vô cùng hiệu quả.
Kahneman đặt tên chúng là Hệ thống 1 và Hệ thống 2 (System 1 và 2).
Hệ thống 1: nhanh nhạy, tự động, hiệu quả. Đây là hệ thống dựa trên trực giác. Nó giúp chúng ta đưa ra quyết định nhanh chóng mà không cần suy nghĩ, lập luận. Hệ thống này có xu hướng tạo ra những lối tắt trong tư duy bằng cách nhận biết, ghi nhận, và khái quát hóa từ các mẫu, mối quan hệ nhân – quả. Bạn có thể cười nhạo khi nghĩ rằng con chim nhỏ bay qua sẽ làm chết đứa bé, nhưng chắc chắn sẽ an tâm khi lần sau đó là 1 con khủng long bay.
Hệ thống 2: chậm rãi, chủ động, tốn nhiều công sức. Đây là hệ thống dựa trên lý trí. Khi đối mặt với vấn đề phức tạp, hệ thống 2 sẽ tư duy, cẩn thận xem xét thông tin một cách logic, suy luận hợp lý để đưa ra câu trả lời. Sư tử là loài ăn thịt nguy hiểm, gây hại cho con trẻ, còn chim thì không, đứa trẻ đột tử là do nguyên nhân khác cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Đó là quan điểm khi hệ thống 2 tham gia vào.
#2 Hệ thống 1 – sức mạnh thực sự của bộ não siêu máy tính
2 từ để mô tả điều này: vô hình và mạnh mẽ. Chúng ta không phải lúc nào cũng tư duy lý trí: Hệ thống 1 không ngừng nhận biết, phân tích và lưu trữ thông tin, kinh nghiệm, sau đó “gợi ý” một cách nhẹ nhàng hoặc thậm chí là “đưa ra quyết định”, thỉnh thoảng thậm chí còn chiếm lấy cả Hệ thống 2. Hầu hết mọi thứ xảy ra trong âm thầm, không hề được nhận thức, nhưng lại là sức mạnh lớn nhất của bộ não chúng ta. Kinh nghiệm bạn trải qua, người bạn gặp, quyển sách bạn đọc hay đơn giản chỉ là một thông tin vô tình được tiếp nhận đều có ảnh hưởng sâu sắc đến suy nghĩ, quan điểm và hành động của bạn.
#3 Hệ thống tư duy của chúng ta chứa đầy lỗi, và dù bạn có hiểu biết đến đâu, cũng không thể tránh khỏi (kể cả Kahneman).
Chính những lỗi này đã giúp chúng ta (đặc biệt là tổ tiên) sống sót và thích nghi. Hãy tưởng tượng sẽ mệt mỏi thế nào nếu chỉ một bước đi mà chúng ta phải suy nghĩ cẩn thận (dùng Hệ thống 2) thay vì chạy nhanh (dùng Hệ thống 1). Và nếu bạn còn đang tính toán tốc độ, khoảng cách (dùng Hệ thống 2) thì chiếc xe đối diện đã đâm vào bạn rồi. Đúng vậy, toàn bộ kỹ năng sinh tồn, lái xe của bạn, chỉ trong tích tắc, Hệ thống 1 sẽ phân tích, quyết định và hành động nhanh chóng, giúp bạn tránh được tai nạn. Cuốn sách này dành riêng một chương để giải thích các hiện tượng chính.
Hiểu hơn về CPU của chúng ta: cách nó hoạt động, các nguyên tắc và lỗi lầm của nó không giúp thay đổi, nhưng ít nhất cho chúng ta khả năng sử dụng tốt hơn hai hệ thống tư duy – Nhanh và Chậm.
Cuốn sách này rất “nặng ký” cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, với nhiều nghiên cứu, thông tin và ví dụ minh họa. Bạn đọc cần nghiền ngẫm thật chậm (dùng Hệ thống 2). Chắc chắn cuốn sách sẽ thay đổi cách bạn nghĩ về bộ não, đem lại những bất ngờ và phấn khích khi tham gia các thí nghiệm đơn giản trong sách và thấy kết quả chính xác.
Kết luận: một lựa chọn không thể tuyệt vời hơn để bắt đầu khám phá về tâm lý học hành vi.
Nguồn: Đọc sách cùng Brown
