Top 10 Bài văn đánh giá tâm sự của nữ sĩ Hồ Xuân Hương trong bài 'Tự tình II' (lớp 11) xuất sắc

Yêu thương, khi đem lại hạnh phúc, như đôi cánh thiên thần nâng đưa tâm hồn ta bay lạc vào thiên đường lung linh. Nhưng đau khổ vì tình yêu không đền đáp, con người trải qua vực thẳm của nỗi đau và tuyệt vọng. Hồ Xuân Hương, Bà Chúa thơ Nôm, với tài năng và vẻ đẹp hoàn mỹ, cũng không thể tránh khỏi những đau khổ và tuyệt vọng trong cuộc tình chưa tròn. Tất cả những nỗi niềm, tủi hờn và cay đắng, Xuân Hương bày tỏ hết trong tập thơ Tự tình, đặc biệt là bài Tự tình II, là nơi tâm trạng của nữ thi sĩ trước tình yêu dang dở và chông chênh.

Không biết từ bao giờ, Xuân Hương yêu, và bao lâu nàng được hưởng hạnh phúc. Nhưng khi ghi lại bài thơ này, tâm hồn nàng rơi vào bóng tối của nỗi buồn và cô đơn.

Đêm khuya, tiếng trống canh vang vọng

Một mình trơ cái hồng nhan giữa nước non

Chén rượu đưa hương, làm say đắm lại tỉnh

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.

Trong đêm tối, Xuân Hương đối mặt với bóng tối hằng vắng, êm đềm và lạnh lẽo. Mỗi câu, mỗi từ như đánh thức một nỗi buồn sâu thẳm trong trái tim người đọc. Đêm không chỉ là nền của nhiều tâm trạng, mà còn là lúc tiếng trống canh vang vọng, làm đau buồn và gợi nhớ. Ở đó, có một người con gái, phó mặc hồng nhan cho dòng nước non. Nàng buồn bã, tự nhạo bằng cái hồng nhan. Một từ 'trơ' đủ nói lên nỗi tủi hổ, cay đắng đến xé lòng của người con gái khao khát tình yêu. Nàng tìm đến rượu, nhưng rượu lại làm nỗi buồn sâu thêm. Nàng chìm đắm trong hương men rượu hay là men tình? Để vầng trăng kia khuyết mãi chẳng tròn? Trăng, hình ảnh thường xuất hiện trong thơ về tình yêu, nhưng vầng trăng của Xuân Hương lại là vầng trăng khuyết, gửi gắm đau thương, tủi hờn. Cảnh vật vắng vẻ, lòng người cô đơn. Người và thiên nhiên giao hòa, làm một. Mặc dù Xuân Hương cũng khát khao sống, khát khao yêu, nhưng niềm khát khao đó đến đâu?

Rêu mọc xiên ngang mặt đất

Mây bay vút, đâm lên chân mây mấy đám

Ước gì Xuân Hương có sức mạnh như những đám rêu kia. Chúng mọc lên đầy sức sống giữa mặt đất cứng nhắc. Ở phía chân trời xa xôi, mây trôi bồng bềnh, dường như yếu ớt, nhưng vẫn đủ sức vượt qua những ngọn núi đá cao vút. Hai câu thơ lồng vào nhau, thể hiện sâu sắc ước mong và khao khát của Bà Chúa thơ Nôm trong những khoảnh khắc đau đớn, tuyệt vọng nhất. Ngay cả cỏ cây, mây trời cũng có thể vượt qua nghịch cảnh để tồn tại, nhưng con người thì sao? Thế nhưng đáng buồn khi Xuân Hương nhận ra bi kịch của cuộc đời:

Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại

Mảnh tình san sẻ tí con con

Rêu yếu ớt vẫn vươn mình lên khỏi mặt đất, mây mong manh vẫn bay vút. Nhưng cuộc sống con người có bao giờ quay trở lại? Xuân đến, xuân đi theo chu kỳ vốn có, nhưng cuộc sống con người không bao giờ có sự tuần hoàn như vậy. Mỗi mùa xuân là một lần trải qua tuổi xuân. Sự thật đau lòng, ai cũng biết. Nhưng không phải ai cũng thấu hiểu như Xuân Hương. Hay có lẽ nàng đang ôm lấy mối tình dang dở? Tuổi xuân không bao giờ đủ để nữ thi sĩ hưởng trọn vẹn tình yêu khao khát. Đau đớn, tuyệt vọng, Xuân Hương chẳng có cách gì chống lại luật lệ nghiệt ngã của thời gian. Xuân đi xuân lại lại. Hai từ này xuất hiện đồng loạt như làm nổi bật sự thật mà Xuân Hương đang trải qua. Rằng xuân đến, xuân đi và lại trở về. Nhưng qua mỗi mùa xuân, mảnh tình bé nhỏ của Xuân Hương lại bị san sẻ tí con con. Sử dụng lượng từ từ lớn đến nhỏ, nhỏ đến mất hẳn, thể hiện rõ niềm đau khi tình yêu tuột khỏi tay theo thời gian, không còn níu giữ được.

Toàn bộ bài thơ chìm đắm trong tâm trạng buồn, tất cả câu chữ và hình ảnh, Hồ Xuân Hương đã truyền đạt hết những tâm tư, nỗi niềm của mình. Ở đó, nàng khao khát yêu, khao khát sống, nhưng đời người hữu hạn, còn thời gian vô tận.

Ngày nay, có vô vàn tác giả đã khắc họa hình ảnh của phụ nữ, mỗi người mang đến cái nhìn và cảm nhận độc đáo về hình tượng này. Trong khi Nguyễn Du thương xót số phận của người phụ nữ 'tài hoa bạc mệnh', Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm chia sẻ lòng thương cho những người chinh phụ trong cuộc chiến tranh thời phong kiến, thì Hồ Xuân Hương lại là người khóc thương cho những người phụ nữ mang số phận hẩm hiu. Việc đọc Tự tình II của Hồ Xuân Hương sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về điều này, đặc biệt là tâm sự và cảm xúc trữ tình của nhân vật.

Hai câu thơ đầu tiên của bài thơ đã mô tả sâu sắc nỗi buồn, cô đơn, và trống vắng đến tận cùng, cũng như sự bẽ bàng và tủi hổ trước số phận và tình cảnh của bản thân.

Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non

Trong đêm đã buông xuống, nhưng nhân vật trữ tình vẫn tỉnh táo vì trong tâm hồn bà đang chứa đựng vô số nỗi buồn, suy tư và trăn trở. 'Đêm khuya' không chỉ là khoảnh khắc thời gian thực, mà còn là khoảnh khắc nghệ thuật, nơi mọi vật, mọi người bắt đầu chìm vào giấc ngủ yên bình và lạ lùng. Thời điểm này là lúc mọi người dành thời gian tự quán triệt, sống chân thực với trái tim để từ đó thấu hiểu sâu sắc, làm nổi bật nỗi cô đơn và trống vắng trong tâm trạng của nhân vật trữ tình. Trong âm thanh yên tĩnh của đêm, giữa vẻ mênh mông của 'non nước', nhân vật trữ tình đơn độc lắng nghe tiếng trống canh vọng từ chòi xa. Âm thanh của trống canh vọng lại, 'dồn' lại, hoặc có thể là nhịp bước của thời gian đang trôi đi, trôi mãi và tuổi xuân, 'cái hồng nhan' của nhân vật trữ tình cũng theo bước thời gian mà mất đi. Hồ Xuân Hương đã rất khéo léo khi đặt 'cái hồng nhan' trong sự đối lập với 'non nước'. Đồng thời, việc sử dụng ngôn từ đảo ngữ 'trơ cái hồng nhan' càng làm nổi bật nỗi bẽ bàng và tủi hổ của người phụ nữ.

Trái ngược với hai câu đầu, hai câu tiếp theo thể hiện sự xót xa, bẽ bàng và chán nản của nhân vật trữ tình.

Chén rượu hương đưa say lại tỉnh

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.

Với cách sử dụng tài tình của cụm từ 'say lại tỉnh', 'khuyết chưa tròn', tôi muốn nêu bật bi kịch của thân phận người phụ nữ với tình yêu đã mất. Người phụ nữ ấy cố uống rượu để giải toả nỗi buồn, muốn say để quên hết mọi đau thương, tiếc nuối và nỗi cô đơn, nhưng 'say lại tỉnh', càng cố uống lại càng nhận ra mình cô đơn hơn bao giờ hết. Điều này càng làm cho nỗi buồn thêm chua chát. Đối diện với vầng trăng 'bóng xế khuyết', càng làm nổi bật sự hụt hẫng, bẽ bàng của người phụ nữ. Những điều này đã thể hiện một cách chân thực và sâu sắc nỗi đau và sự bẽ bàng của nhân vật trữ tình.

Bẽ bàng và cô đơn, nhưng nhân vật trữ tình không chỉ âm thầm chịu đựng, mà còn biểu hiện sự phẫn uất và phản kháng trước 'bi kịch duyên phận' và số phận hẩm hiu của mình. Nỗi phẫn uất và tâm trạng này được Hồ Xuân Hương thể hiện rõ qua hai câu thơ cuối cùng của bài thơ.

Xiên ngang mặt đất rêu từng đám

Đâm toạc chân mây đá mấy hồn.

Với sự sáng tạo trong việc đảo ngữ và sử dụng nhiều động từ mạnh như 'xiên ngang', 'đâm toạc', Hồ Xuân Hương tạo nên hình ảnh rõ ràng về sự phản kháng mạnh mẽ. Hai câu thơ này như vẽ nên một bức tranh thiên nhiên đang đấu tranh, cựa quậy để vươn lên mạnh mẽ giữa sự nén bức. Sự phản kháng, sự phẫn uất của thiên nhiên có thể là biểu hiện của tâm trạng phẫn uất, phản kháng của người phụ nữ trước số phận của mình. Đồng thời, hai câu thơ này cũng là biểu hiện của sức mạnh, tính cách mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương - người luôn tự tin, yêu đời và mạnh mẽ để vượt qua mọi thách thức. Dù đã trải qua nhiều bi kịch, nhưng người phụ nữ ấy vẫn cố gắng vượt qua mọi khó khăn, phản ứng mạnh mẽ, và kiên trì đối mặt với đời, dù biết rằng thực tế có chua xót, bẽ bàng và tủi hổ vẫn hiện diện.

Nhưng có lẽ, dù có mạnh mẽ, dù có phản kháng và vùng lên, nhân vật trữ tình cũng không thể thoát khỏi sự cô đơn và bẽ bàng, và cuối cùng, bài thơ kết thúc bằng một tiếng thở dài của sự bất lực, buông xuôi và ngán ngẩm để chấp nhận tất cả.

Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại

Mảnh tình san sẻ tí con con.

'Xuân đi xuân lại lại' là biểu tượng cho sự thay đổi của thời gian, mùa xuân này đi qua mùa xuân khác sẽ đến, nhưng 'mỗi năm mỗi tuổi như xuân đuổi đi', vì vậy mùa xuân của đất trời trở lại cũng là lúc tuổi xuân của người phụ nữ đã mất mãi mãi. Chắc chắn, người phụ nữ cảm thấy 'ngán'. Một từ 'ngán' đơn giản nhưng đã đủ diễn đạt nỗi đau, sự ngán ngẩm và chán chường của người phụ nữ trước sự chán chường và lỡ dở tình yêu và hạnh phúc. Tình yêu đã vỡ tan thành nhiều 'mảnh', nhưng lại càng chát khi phải 'san sẻ tí con con'. Có lẽ, đến đây, nhân vật trữ tình đã thể hiện rõ nét nỗi đau đớn, sự ngán ngẩm và sự buông xuôi bất lực của chính mình.

Tóm lại, bài thơ 'Tự tình' đã mô tả một cách chân thực và sâu sắc mọi cảm xúc, tình cảm và tâm trạng của nhân vật trữ tình. Qua bài thơ, chúng ta cũng hiểu rõ hơn về bản lĩnh của nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương - một phụ nữ có tài năng, tràn đầy sức sống và kiên trì đối mặt với số phận hẩm hiu và những gì đau lòng.

Hồ Xuân Hương, một trong những nữ thi sĩ nổi tiếng của Việt Nam, để lại nhiều tác phẩm ấn tượng với phong cách sáng tạo chủ yếu xoay quanh đề tài ngụ tình. Bà nổi tiếng với hình ảnh của người phụ nữ dũng cảm, tôn vinh vẻ đẹp, lòng hi sinh và đức hạnh của phụ nữ, đồng thời chỉ trích mạnh mẽ xã hội phong kiến. 'Tự tình' là một trong những bài thơ đặc sắc, đan xen nhiều tình cảm của tác giả và của người phụ nữ nói chung.

Bài thơ bắt đầu với hai câu thơ tả cảnh và hình ảnh của một người phụ nữ, một hồng nhan đầy nỗi cô đơn giữa bóng đêm tĩnh lặng.

“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non”

Những cảm xúc cuồn trào trong tâm hồn khiến nữ sĩ suy ngẫm, mải mê suy tư suốt đêm. Âm thanh của trống canh đều đặn nhắc nhở về thời gian trôi qua. Bước chân của đêm mang theo nặng nề làm sâu đậm nỗi đau âm ỉ, làm cháy bỏng tâm can của nữ sĩ. Hồng nhan là biểu tượng của vẻ đẹp, thường ám chỉ phụ nữ nói chung và người con gái xinh đẹp nói riêng. Nhưng đau thay, hồng nhan kia lại chìm trong cảnh cô đơn, trống vắng giữa đêm u tịch. Phụ nữ kia nhận ra sự lẻ loi và cô đơn trước cuộc sống rộng lớn, và tiếng trống canh lại làm tăng thêm nỗi buồn, trống vắng khôn nguôi. Người phụ nữ đó tìm đến rượu để quên đi nỗi đau:

Chén rượu hương đưa say lại tỉnh,

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.

Nhưng không phải là nỗi bất hạnh biến tâm hồn thành đá, trái tim vẫn đập, ý thức vẫn tồn tại, nữ sĩ cố say mình vào quên lãng. Mỗi lần nỗi buồn trỗi dậy, người xưa thường tìm đến trăng và rượu để trút bầu tâm sự. Chỉ muốn uống say, hương rượu nồng để quên hết, nhưng 'say lại tỉnh', lòng vẫn tĩnh lặng. Không có nỗi buồn nào biến mất, chỉ làm tăng thêm hiện hữu nỗi lòng của người phụ nữ. Hình ảnh vầng trăng nở nhưng chưa tròn. Có lẽ, điều này tượng trưng cho thân phận và hạnh phúc của chính tác giả. Là người tài năng, nhưng duyên phận không hay ho, vẫn chưa trọn vẹn. Tuổi xuân trôi qua nhưng hạnh phúc vẫn chưa đến.

Tỉnh lại đau khổ nhưng vẫn còn ý thức, người phụ nữ không đến mức tuyệt vọng. Lời dạy của trời đất, sâu sắc nhưng rành rành trước mắt, sống trong từng rêu đá. Hình ảnh rêu đâm xuyên ngang mặt đất gợi ra những liên tưởng mạnh mẽ về sự phản kháng và chống đối, một sức sống mạnh mẽ, tồn tại dù ở điều kiện nào. Hình ảnh đá, nhỏ bé so với trời đất, nhưng càng làm nổi bật sức mạnh đặc biệt. Sự đồng điệu giữa con người và thiên nhiên, luôn đối mặt với khó khăn nhưng không bao giờ đạt được thành công. Cuộc sống làm vợ lẽ, cố thoát khỏi nhưng không thành. Điều này được thể hiện qua hai câu cuối:

“Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại

Mảnh tình san sẻ tí con con”

Thiên nhiên tuân theo chu kỳ, xuân đến rồi lại đi, nhưng con người khác, tuổi xuân mỗi lần trôi qua không quay lại. Điều đau lòng hơn là cho những số phận đau khổ, đợi chờ cả tuổi xuân, mong đợi hạnh phúc trọn vẹn nhưng chẳng bao giờ đạt được. Trước sự lẻ loi và chán chường, Hồ Xuân Hương dùng từ 'ngán' để diễn đạt tâm trạng của thi sĩ. Mảnh tình đã nhỏ lại phải chia sẻ, chia nhỏ ra. Không được trải nghiệm một tình yêu, một hạnh phúc đầy đủ, lại phải chia sẻ, thật là đáng thương. Thông qua đây, tác giả giấu kín ý về số phận của người phụ nữ, phải sống trong thế giới phong kiến, bị xem thường và không có quyền lên tiếng.

'Tự tình' là biểu tượng của tâm hồn thơ và triết lý cũng như tư tưởng của Hồ Xuân Hương, đặc biệt là những vấn đề xoay quanh phụ nữ. Bài thơ vừa là tâm sự riêng của nữ sĩ, vừa là tâm sự chung của phụ nữ trong xã hội phong kiến. Chúng ta thấy Hồ Xuân Hương vừa mềm mại vừa mạnh mẽ, dám thể hiện suy nghĩ cá nhân.

Xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX là một xã hội phong kiến đầy bất công đối với những thân phận nhỏ bé, đặc biệt là người phụ nữ. Nỗi tự nhiên, đau đớn trước số phận truân chuyên trong tình yêu cũng là một chủ đề trong thơ ca trung đại dưới bút xót thương của những người thi nhân biết đồng cảm. Hồ Xuân Hương là một nữ sĩ tài danh thời ấy nhưng gặp nhiều trắc trở trong tình yêu, hôn nhân. Tự tình là một bài thơ đặc sắc thể hiện nỗi đau buồn tủi trước thân phận éo le của mình. Diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ đi từ cô đơn, buồn tủi, đau đớn đến uất ức muốn vùng lên đấu tranh nhưng rồi lại trở về sự buồn tủi không lối thoát.

Bài thơ được viết theo thể thất ngôn bát cú đường luật. Với mỗi cặp câu đề – thực – luận – kết lại là một diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình. Mở đầu bài thơ với hai câu thực là tâm trạng cô đơn, buồn tủi của nữ sĩ Hồ Xuân Hương:

“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non”

“Đêm khuya” thường là lúc con người ta bắt đầu suy tư, đầy tâm trạng. Và ở đây với Hồ Xuân Hương cũng vậy. Thời điểm rất hợp với những tâm sự chất chứa trong lòng bà. Trong cái không gian tĩnh lặng, chỉ còn có thể nghe thấy âm thanh tiếng “trống canh” từ xa vọng lại, con người trở nên nhỏ bé hơn và bắt đầu nghĩ suy. Hai từ “hồng nhan” là hình ảnh hoán dụ cho nhân vật trữ tình, kết hợp với tính từ “trơ” được đảo lên đầu câu thơ như nhấn mạnh sự buồn tủi, cô đơn đến bể bàng của Hồ Xuân Hương. Trước không gian rộng lớn bao la của một xã hội đầy những bất công, chỉ có nhân vật trữ tình một mình thật nhỏ bé, tủi hổ trước cuộc đời này. Đọc câu thơ, người đọc nhận thấy sự trống vắng, cô lập trong cảnh vật và tâm trạng cô đơn, buồn tủi trong tâm hồn người thi sĩ. Tiếp sau tâm trạng cô đơn, buồn tủi, nữ sĩ Hồ Xuân Hương mang một tâm trạng đau đớn đến xót xa khi mượn chén rượu để quên sầu:

“Chén rượu hương đưa say lại tỉnh

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn'

Nhà thơ cảm thấy đau đớn hơn khi nhìn vào thân phận và bi kịch cuộc đời mình. Bà tìm đến rượu để được say nhưng thật đau lòng thay là càng uống lại càng say, say rồi lại tỉnh. Mà khi đã tỉnh thì nỗi đau về thân phận lại trở nên quặn thắt. Nhà thơ đưa tầm mắt ra xa để ngắm nhìn “vầng trăng” sáng, tìm kiếm một niềm vui nhỏ bé, nhưng ơi đó lại không phải một vầng trăng tròn và đầy đủ, viên mãn mà lại là một vầng trăng “khuyết chưa tròn”. Nhìn lên vầng trăng “khuyết”, nhân vật trữ tình càng ý thức sâu sắc hơn về tình cảnh của mình, bi kịch tình yêu không trọn vẹn như vầng trăng khuyết kia.

Từ tâm trạng đau đớn, xót xa vô cùng, tâm trạng nhà thơ trở nên phấn uất, muốn vùng lên đấu tranh để dành lấy tình yêu trọn vẹn:

“Xiên ngang mặt đất rêu từng đám

Đâm toạc chân mây đá mấy hòn”

Nhà thơ nhìn cảnh vật xung quanh chỉ thấy sự đấu tranh. Đó là từng đám “rêu” nhỏ bé xiên ngang mặt đất, là “đá mấy hòn” đâm toạc chân mây. Đến rêu và đá vô tri, vô giác kia cũng trỗi dậy phản kháng. “Rêu”, “đất”, “đá”, “mây” là hình ảnh tả thực nhưng cũng là hình ảnh ẩn dụ cho tâm trạng uất ức muốn bùng nổ đấu tranh của nhân vật trữ tình. Sự phản kháng mãnh liệt, muốn đấu tranh như đang trỗi dậy trong tâm trí Hồ Xuân Hương. Tâm trạng nhà thơ ở đây là tâm trạng uất hận muốn dành lấy tình yêu trọn vẹn, hạnh phúc trọn vẹn đã dâng lên cao trào, đỉnh điểm.

Sau tâm trạng cao trào muốn vùng lên đấu tranh, khao khát tình yêu hạnh phúc, nhân vật trữ tình lại quay về buồn với hiện thực phủ phàng, không lối thoát của tình duyên ngang trái:

“Nản nỗi xuân đi xuân lại lại

Mảnh tình san sẻ tí con con”

Quay lại với nỗi chán chường trong lòng người thi sĩ. Cụm từ “xuân đi” đối lập với “xuân lại lại” thể hiện một sự buồn chán và tẻ nhạt trong tâm trạng thi nhân . Nhà thơ buồn tủi trước hiện thực phủ phàng phải san sẻ một “mảnh tình” đã nhỏ bé rồi lại còn “tí con con”. Đó là một tâm trạng bế tắc, không lối thoát. Dù nhân vật trữ tình có muốn đứng lên đấu tranh nhưng chỉ dừng lại trong suy nghĩ, rồi lại quay về với nỗi buồn đau ấy mà thôi.

Tự tình là một bài thơ đặc sắc thể hiện diễn biến tâm trạng rất dễ hiểu của nhân vật trữ tình Hồ Xuân Hương. Tâm trạng nhà thơ đi từ buồn tủi, cô đơn đến đau đớn, xót xa. Tột cùng đau đớn ấy là sự phản kháng muốn đứng lên đấu tranh cho khát vọng tình yêu, nhưng rồi người thi sĩ lại đi vào bế tắc với thực tại buồn tủi, bể bàng. Bài thơ tiêu biểu cho tâm trạng chung của những người phụ nữ trong xã hội cũ cùng tình cảnh éo le như thế, khơi gợi được sự đồng cảm của bao thế hệ người đọc.

Hồ Xuân Hương, nữ sĩ nổi tiếng thế kỉ XVIII được tôn vinh là “Bà chúa thơ Nôm” theo lời của nhà thơ Xuân Diệu. Truyền thuyết dân gian mô tả bà như một người đa tài, đa tình, tính cách phóng khoáng, và có nhiều bạn văn chương. Tuy nhiên, đường tình duyên của nữ sĩ lại đầy bi kịch, mỗi lần lấy chồng đều không đạt được hạnh phúc mong đợi, khiến bà sống trong cảm giác cô đơn. Bài thơ Kể nỗi lòng (Tự tình II) có lẽ đã ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Trong những khoảnh khắc hoàng hôn hay đêm khuya thanh vắng thường là lúc buồn nhất. Với những người đa cảm như Xuân Hương, đây là thời điểm họ đối diện trực tiếp với tâm hồn mình, và có lẽ tâm trạng của bà sau nhiều gian nan cũng không khác gì tâm trạng của Thuý Kiều khi đối mặt với mình một cách cô đơn trước ánh đèn đêm:

Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh,

Giật mình mình lại thương mình xót xa!

Những cảm xúc cuồn trôi bên trong tạo nên sự suy tư, thao thức khôn nguôi. Tiếng trống canh đánh liên tục, báo hiệu thời gian trôi đi:

Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn,

Trơ cái hồng nhan với nước non.

Bước chân của đêm tối trở nên chậm rãi, làm sao mà chập lại được! Mặc dù chậm chạp, nhưng thời gian vẫn tiếp tục trôi, và tâm trạng buồn của người trong đêm khuya trở nên nặng nề hơn. Nỗi đau lặng lẽ, dai dẳng đang làm cháy bỏng tâm hồn nữ sĩ từ lâu. Bà diễn đạt nỗi buồn cô đơn bằng cách đặt hình ảnh của bản thân vào ngữ cảnh đêm tối:

Chén rượu hương đưa say lại tỉnh,

Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn.

Mong muốn được say để quên đi mọi đau khổ, thất vọng, lầm lạc... nhưng lại không thể quên được. Say rồi lại tỉnh, nhưng sự bất ổn của tâm hồn vẫn còn nguyên. Mỗi lần tỉnh giấc, những nỗi đau về thân phận và cuộc sống trở nên khó chịu hơn. Bài thơ nói lên sự đau khổ, chất chứa của nữ sĩ một cách chua chát, đắng cay. Hồng nhan, biểu tượng của vẻ đẹp, thường được áp dụng cho phụ nữ nói chung và những người phụ nữ xinh đẹp nói riêng. Tuy nhiên, trong bài thơ này, hồng nhan lại được sử dụng với ý niệm châm biếm, như một sự hờ hững, làm cho nữ sĩ đặt mình ở mức độ tầm thường, xấu xa như những thứ vô tri vô giác. Ôi thôi! Đó là một cái nhìn đầy xót xa, hận thù trong cách miêu tả đặc biệt ấy! Hơn nữa, việc gắn liền với nước non có nghĩa là đã mất đi mọi cảm giác, mọi cảm xúc, không phải là đối mặt với cảnh nước non đang tràn ngập sức sống và tình yêu. Đó là bức tranh đau thương và tâm trạng cay đắng của nữ sĩ vào thời khắc quan trọng này. Tưởng chừng như nỗi bất hạnh đã làm cho tâm hồn trở thành đá gỗ, nhưng không phải vậy. Trái tim vẫn còn đập, cho nên ý thức vẫn tồn tại. Nữ sĩ cố gắng uống rượu để quên mất mọi nỗi đau, nhưng không thành công. Rượu chỉ làm tê dại cảm giác một thời, vầng trăng cũng chỉ lung linh nửa vời chưa tròn. Mong muốn được chén rượu thơm để quên hết mọi nỗi đau, thất thường, nhưng khao khát đó không bao giờ thành hiện thực. Vậy thì đến bao giờ trăng mới tròn, hỡi trời!

Tỉnh giấc mang theo đau khổ, nhưng niềm tin vẫn còn, trước hết là niềm tin vào chính bản thân và sức mạnh của mình. Lời dạy của thiên nhiên đã được biểu đạt rõ ràng, ngụ ý rằng:

Xiên ngang mặt đất, rêu từng đám,

Đâm toạc chân mây, đá mấy hòn.

Rêu mỏng manh nhưng từng đám vẫn tràn đầy sức sống, xiên ngang mặt đất để chạm vào tia nắng mặt trời. Đá im lìm nhưng lại tranh thủ đâm toạc chân mây, chứng minh sự hiện diện của mình. Việc đặt tính từ lên trước làm nổi bật sức sống bất tử của tự nhiên. Con người, dù có cô đơn và bất hạnh, vẫn muốn nổi dậy, tràn đầy như rêu và đá, xiên ngang mọi trở ngại, đâm toạc mọi chướng ngại, để khẳng định bản thân, cuộc sống của mình. Nhưng đau đáu, thực tế xã hội với sự dối trá, lạnh lùng, và không công bằng vẫn là thách thức. Tâm hồn luôn rối bời, không thể im lặng. Nó cần được bày tỏ và chia sẻ:

Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại,

Mảnh tình san sẻ tí con con!

Ngày tháng tuần tự trôi qua. Xuân đi xuân lại theo nhịp điệu tuần hoàn của thời gian, nhưng với những đôi mắt đầy tâm trạng của nữ sĩ, nó như một sự cố, vì mùa xuân của cuộc đời chỉ đi qua mà không bao giờ quay lại. Vậy có đáng buồn, có đáng chán không? Khi nghĩ về bản thân mình, tuổi xuân đã trôi qua, và tình yêu chỉ còn lại mảnh nhỏ. Cụ thể hóa tình yêu đến mức như vậy thì đúng là nữ sĩ không chỉ cảm thấy chán chường mà còn trở nên chán ghét. Mặc dù tình yêu và cuộc sống chỉ còn lại một mảnh tí con con, nhưng nữ sĩ vẫn muốn tiếp tục san sẻ với hy vọng chân thành, để làm cho tình yêu và cuộc sống trở nên xanh tươi như lá cây, trắng bạch như vôi. Đọc kỹ những dòng thơ, ta cảm nhận được sự tự tin, mạnh mẽ của nữ sĩ, giúp bà vượt qua mọi khó khăn trong cuộc đời. Bài thơ không chỉ là tiếng lòng riêng tư của nữ sĩ, mà còn là lời tâm sự chung của phụ nữ trong xã hội phong kiến thời ấy. Dù buồn đến đâu, nữ sĩ vẫn hết lòng yêu đời và sống trọn vẹn với cuộc sống. Đó là đặc điểm đáng trân trọng nhất của Hồ Xuân Hương - “Bà chúa thơ Nôm”.