- - Đề tài là lĩnh vực cuộc sống mà nhà văn lựa chọn để thể hiện trong tác phẩm, ví dụ như trong truyện ngắn 'Lão Hạc' là cuộc sống của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám.
- - Chủ đề là vấn đề nổi bật nhất từ đề tài mà tác giả thể hiện, ví dụ như chủ đề của 'Truyện Kiều' là số phận đen tối của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.
- - Mối quan hệ giữa cảm hứng và tư tưởng là sự tổng hợp và thống nhất trong văn bản văn học, bổ sung cho nhau.
- - Nội dung và hình thức trong văn bản văn học phải thống nhất chặt chẽ, với nội dung tư tưởng cao đẹp biểu hiện trong hình thức hoàn mỹ.,.
- - Bài thơ liên kết giữa quả bí, quả bầu và sự chăm sóc của mẹ, tượng trưng cho công lao và tình yêu của mẹ đối với con cái.
- - Những hình ảnh quả bí, quả bầu thể hiện sự hy sinh của mẹ, trong khi sự đối lập giữa 'lớn lên' của con cái và 'lớn xuống' của quả tạo sự sâu sắc cho bài thơ.
- - Khổ thơ cuối nhấn mạnh sự chờ đợi của mẹ và cảm giác của con cái về công lao to lớn của mẹ, kết thúc bằng hình ảnh mẹ mong chờ quả đã chín muồi.
Hình minh họa3. Bài luận tham khảo số 2
I. Hướng dẫn học bài
Câu 1 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
a. Đề tài:
+ Mỗi tác phẩm đều đặt ra một đề tài – lĩnh vực cuộc sống mà nhà văn chọn, thể hiện trong tác phẩm văn học.
+ Việc chơi chơi xổ số tài là bước đầu thể hiện khuynh hướng và ý đồ sáng tác của nhà văn.
VD: Trong chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến, ông chơi chơi xổ số tài mùa thu để mô tả cảnh thu điển hình ở Bắc Bộ Việt Nam.
Câu 2 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
- Chủ đề là vấn đề chủ yếu, nổi bật nhất nổi lên từ đề tài mà tác giả phải thể hiện, phải bày tỏ thái độ, có ý kiến đánh giá.
- Có những tác phẩm nhỏ, ngắn nhưng chứa đựng chủ đề lớn (Nam Quốc sơn hà – Lí Thường Kiệt)
- Có những tác phẩm đồ sộ nhưng chủ đề lại nhỏ (Tam quốc diễn nghĩa – La Quán Trung)
Trong các tác phẩm có giá trị lớn, có khi có nhiều chủ đề, kết hợp chủ đề chính và chủ đề đan xen (Sử thi Đăm săn)
Câu 3 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Mối quan hệ giữa cảm hứng và tư tưởng trong văn bản văn học: sự tổng hợp, thống nhất trong văn bản và bổ sung cho nhau.
Câu 4 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Nội dung và hình thức không thể tách rời, mà thống nhất chặt chẽ trong tác phẩm văn học; nội dung tư tưởng cao đẹp được biểu hiện trong hình thức hoàn mĩ, nhiều tác phẩm xuất sắc đã đạt được sự thống nhất ấy.
II. Luyện tập
Câu 1 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Giống nhau: tình cảnh khó khăn của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám.
- Khác nhau:
+ Trong “Tắt đèn”, miêu tả cuộc sống của người nông dân ở nông thôn trong những ngày sưu thuế, bị đẩy đến bước đường cùng, phải bán con vẫn không xong buộc phải vùng lên phản kháng.
+ “Bước đường cùng” miêu tả cuộc sống hằng ngày diễn ra quanh năm của người nông dân. Họ bị áp bức, bóc lột, bị địa chủ dùng thủ đoạn cho vay nặng lãi để cướp lúa, cướp đất, nên lâm vào bước đường cùng, không có lối thoát, phải đứng lên chống lại.
Câu 2 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Tư tưởng của bài thơ Mẹ và quả của Nguyễn Khoa Điềm:
- Nội dung bao hàm cả bài thơ là sự nhận thức của người con về công ơn của mẹ.
- Hai khổ thơ đầu nói về lòng mong đợi cũng như công sức khó nhọc của người mẹ khi chăm sóc cây trái trong vườn (Những mùa quả ... thăm lặng mẹ tôi).
- Từ chuyện trồng cây, chuyển sang chuyện trồng người (khổ thơ cuối). Tác giả ví mình như một thứ quả mà người mẹ đã gieo trồng. Phải cố gắng học tập trau dồi để xứng đáng với tấm lòng người mẹ đã cất công nuôi dưỡng dạy dỗ, và kì vọng vào tương lai của con mình.
- Nhưng sau đó, là nỗi 'hoảng sợ' của đứa con:
Tôi hoảng sợ, ngày bàn tay mẹ mỏi
Mình vẫn còn một thứ quả non xanh.
Nỗi 'hoảng sợ' đó là sự lo lắng sâu sắc của đứa con. Nó chính là biểu hiện cao của ý thức trách nhiệm phải đền đáp công ơn người đã nuôi dưỡng dạy dỗ mình. Chữ 'mẹ' ở đây có thể hiểu rộng ra là Tổ quốc. Đó là tư tưởng của bài thơ.
Minh họa hình ảnh sống động2. Bài tập thực hành số 3
I. Hướng dẫn học bài
Câu 1 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
a. Đề tài:
+ Mỗi tác phẩm đều chọn lựa một đề tài – lĩnh vực cuộc sống để thể hiện trong tác phẩm văn học.
+ Việc chơi chơi xổ số tài là bước khởi đầu biểu hiện khuynh hướng và ý đồ sáng tạo của nhà văn.
VD: Trong chùm thơ thu, Nguyễn Khuyến chơi chơi xổ số tài mùa thu để mô tả cảnh thu điển hình ở Bắc Bộ Việt Nam.
Câu 2 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
- Chủ đề là vấn đề chủ yếu, nổi bật nhất nổi lên từ đề tài buộc tác giả phải thể hiện, phải bày tỏ thái độ, có ý kiến đánh giá.
- Có những tác phẩm nhỏ, ngắn nhưng chứa đựng chủ đề lớn (Nam Quốc sơn hà – Lí Thường Kiệt)
- Có những tác phẩm đồ sộ nhưng chủ đề lại nhỏ (Tam quốc diễn nghĩa – La Quán Trung)
Trong các tác phẩm có giá trị lớn, có khi có nhiều chủ đề, kết hợp chủ đề chính và chủ đề đan xen (Sử thi Đăm săn)
Câu 3 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Mối quan hệ giữa cảm hứng và tư tưởng trong văn bản văn học: sự tổng hợp, thống nhất trong văn bản và bổ sung cho nhau.
Câu 4 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Nội dung và hình thức không thể tách rời, mà thống nhất chặt chẽ trong tác phẩm văn học; nội dung tư tưởng cao đẹp được biểu hiện trong hình thức hoàn mĩ, nhiều tác phẩm xuất sắc đã đạt được sự thống nhất ấy.
II. Luyện tập
Câu 1 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Giống nhau: tình cảnh khó khăn của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám.
- Khác nhau:
+ Trong “Tắt đèn”, mô tả cuộc sống của người nông dân ở nông thôn trong những ngày sưu thuế, đẩy đến bước đường cùng, phải bán con vẫn không xong buộc phải vùng lên phản kháng.
+ “Bước đường cùng” mô tả cuộc sống hằng ngày diễn ra quanh năm của người nông dân. Họ bị áp bức, bóc lột, bị địa chủ dùng thủ đoạn cho vay nặng lãi để cướp lúa, cướp đất, nên lâm vào bước đường cùng, không có lối thoát, phải đứng lên chống lại.
Câu 2 (trang 130 sgk Ngữ văn 10 Tập 2):
Tư tưởng của bài thơ Mẹ và quả của Nguyễn Khoa Điềm:
- Nội dung bao hàm cả bài thơ là sự nhận thức của người con về công ơn của mẹ.
- Hai khổ thơ đầu nói về lòng mong đợi cũng như công sức khó nhọc của người mẹ khi chăm sóc cây trái trong vườn (Những mùa quả ... thăm lặng mẹ tôi).
- Từ chuyện trồng cây, chuyển sang chuyện trồng người (khổ thơ cuối). Tác giả ví mình như một thứ quả mà người mẹ đã gieo trồng. Phải cố gắng học tập trau dồi để xứng đáng với tấm lòng người mẹ đã cất công nuôi dưỡng dạy dỗ, và kỳ vọng vào tương lai của con mình.
- Nhưng sau đó, là nỗi 'hoảng sợ' của đứa con:
Tôi hoảng sợ, ngày bàn tay mẹ mỏi
Mình vẫn còn một thứ quả non xanh.
Nỗi 'hoảng sợ' đó là sự lo lắng sâu sắc của đứa con. Nó chính là biểu hiện cao của ý thức trách nhiệm, phải đền đáp công ơn người đã nuôi dưỡng dạy dỗ mình. Chữ 'mẹ' ở đây có thể hiểu rộng ra là Tổ quốc. Đó là tư tưởng của bài thơ.
Câu 1 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
Đề tài trong văn bản văn học là gì? Hãy đưa ra ví dụ.
Lời giải chi tiết:
* Khái niệm về đề tài
- Đề tài là phạm vi cuộc sống mà nhà văn nhận thức, lựa chọn, tóm tắt, đánh giá và thể hiện trong văn bản. Lựa chơi chơi xổ số tài ban đầu thể hiện khuynh hướng và ý đồ sáng tạo của tác giả.
* Một số ví dụ về đề tài:
- Trong truyện ngắn Lão Hạc (Nam Cao), đề tài là cuộc sống và số phận đau khổ của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám.
- Trong Truyện Kiều (Nguyễn Du), đề tài là cuộc đời và số phận đen tối của người phụ nữ trong xã hội phong kiến thối nát. Vấn đề về tình yêu, nhân phẩm, công lí... được Nguyễn Du đặt ra để phản ánh.
- Bài thơ Đồng chí (Chính Hữu) có đề tài về tình đồng chí, đồng đội của anh bộ đội Cụ Hồ trong kháng chiến chống Pháp.
- Bài thơ Sang thu của Hữu Thỉnh chơi chơi xổ số tài về mùa thu, cụ thể là thời khắc giao mùa.
- Đề tài của truyện Tấm Cám là xung đột giữa người tốt và người xấu, giữa thiện và ác.
Câu 2 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
Chủ đề là gì? Đưa ra ví dụ.
Lời giải chi tiết:
* Khái niệm về chủ đề:
- Chủ đề là vấn đề cơ bản được thể hiện trong văn bản. Chủ đề là cách nhà văn quan tâm và hiểu sâu sắc về cuộc sống.
* Ví dụ về chủ đề:
- Trong truyện ngắn Lão Hạc (Nam Cao), chủ đề là nhân cách, lòng tự trọng của người nông dân trước đói nghèo.
- Trong Truyện Kiều (Nguyễn Du), chủ đề là tình trạng xã hội vô nhân đạo và số phận đen tối của con người sống trong xã hội đó. Vấn đề tình yêu, nhân văn, công lí... được Nguyễn Du thể hiện.
- Chủ đề của tác phẩm Nam quốc sơn hà là niềm tự hào và khẳng định chủ quyền lãnh thổ.
Câu 3 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
Mối quan hệ giữa cảm hứng và tư tưởng trong văn bản văn học.
Lời giải chi tiết:
- Cảm hứng nghệ thuật và tư tưởng của văn bản có mối quan hệ mật thiết. Cách nhà văn nêu lên nhận thức, giải thích chủ đề của mình luôn chứa đựng những trạng thái tâm hồn, cảm xúc cá nhân. Đây là mối quan hệ khó tách rời.
Câu 4 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
Nêu ý nghĩa quan trọng của nội dung và hình thức trong văn bản văn học.
Lời giải chi tiết:
- Một văn bản văn học xuất sắc về nội dung và hình thức sẽ đáp ứng được những chức năng chính của văn học: nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ, giao tiếp... Không quan tâm đến nội dung, chỉ chú ý đến hình thức và ngược lại đều không thể đạt yêu cầu của một văn bản văn học.
- Sự hài hòa giữa nội dung tư tưởng cao đẹp và hình thức nghệ thuật hoàn mỹ là đặc điểm của các tác phẩm văn học ưu tú.
LUYỆN TẬP
Câu 1 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
So sánh đề tài của hai văn bản văn học “Tắt đèn' của Ngô Tất Tố và 'Bước đường cùng' của Nguyễn Công Hoan.
Trả lời:
a. Điểm tương đồng của hai văn bản trên là đều viết về cuộc sống bị bóc lột, áp bức dẫn đến tình trạng khó khăn của người nông dân ở nông thôn trước Cách mạng tháng Tám
b. Điểm khác biệt:
- 'Tắt đèn' mô tả cuộc sống của người nông dân ở nông thôn trong những ngày sưu thuế. Họ bị thúc sưu, bị đẩy đến bước đường cùng, phải bán con nhưng vẫn không thoát, buộc phải nổi dậy phản kháng.
- 'Bước đường cùng' mô tả cuộc sống hàng ngày diễn ra quanh năm của người nông dân. Họ bị áp bức, bóc lột, bị địa chủ dùng thủ đoạn cho vay nặng lãi để cướp lúa, cướp đất nên rơi vào bước đường cùng, không có lối thoát, phải đứng lên đối kháng.
Câu 2 (trang 130 SGK Ngữ văn 10 tập 2)
Phân tích tư tưởng bài thơ “Mẹ và quả” của Nguyễn Khoa Điềm (xem bài thơ trang 130 SGK).
Trả lời:
a. Bài thơ có sự liên kết giữa hai loại quả được trồng, chăm sóc từ bàn tay mẹ. Đó là quả bí, quả bầu... trong vườn của mẹ và những đứa con của mẹ. Chuyện bí, bầu chỉ là một nguyên nhân để tiếp theo đó, nhà thơ thảo luận về những đứa con. Tư tưởng của bài thơ bắt đầu từ những khổ thơ đầu tiên.
b. Khổ thứ nhất là một suy ngẫm về những mùa quả của mẹ mà mang tính chất trừu tượng. Khổ thứ hai xây dựng một sự đối lập thú vị và sâu sắc giữa 'chúng tôi' và 'bầu, bí'. 'Chúng tôi' 'lớn lên” còn 'bầu bí' 'lớn xuống'. Một sự kết hợp thú vị giữa hai hình ảnh trong một ý nghĩa sâu sắc: những quả bí, quả bầu trở thành hình ảnh của những giọt mồ hôi của mẹ. Như vậy, dù 'lớn lên” như chúng tôi hay 'lớn xuống' như bầu bí đều bắt nguồn từ bàn tay, mồ hôi và nước mắt của người mẹ. Đó là ý nghĩa tư tưởng sâu sắc của bài thơ.
c. Hai khổ thơ trước tạo bước đệm để kết thúc bằng một khổ thơ làm sáng tạo toàn bộ bài thơ:
Và chúng tôi một thứ quả trên đời
Bảy mươi tuổi mẹ mong chờ được hái
Tôi hoảng sợ, ngày bàn tay mẹ mỏi
Mình vẫn còn một thứ quả non xanh.
Buzz
