Top 6 Bài luận về 'Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ' lớp 12 hay

I. Tìm hiểu đề và lập dàn ý

Tìm hiểu đề: Xác định đề bài, yêu cầu nội dung, phương pháp, phạm vi tư liệu

Dàn ý

MB: Giới thiệu đoạn thơ, bài thơ được phân tích

TB:

- Hoàn cảnh sáng tác, phong cách sáng tác, nội dung chính, vị trí thơ…

- Bàn về giá trị nội dung, nghệ thuật

- Phân tích hình tượng thơ, chỉ ra biện pháp nghệ thuật, phân tích nhịp điệu, cấu tứ

KB: Khẳng định, đánh giá chung về bài thơ

II. Luyện tập

Dàn ý:

MB: Giới thiệu về Huy Cận, bài thơ Tràng Giang và đoạn thơ phân tích

TB: Nêu hoàn cảnh sáng tác, cảm xúc bao trùm bài

- Nội dung bao quát cảnh và tình trong toàn bộ bài thơ

+ Hai câu thơ đầu: Cảnh thiên nhiên lúc chiều tà

+ Một nét vẽ mây núi hùng vĩ

+ Một cánh chim nhỏ tựa bóng chiều

- Thủ pháp tương phản: Nỗi lòng cô đơn, nhỏ bé, chấp chới giữa dòng đời

+ Hai câu thơ thể hiện nỗi nhớ nhà, nhớ quê dâng ngập lòng người, nỗi khao khát tìm chỗ dựa cho tâm hồn

Nghệ thuật dùng từ láy âm “dờn dợn” lấy cái không có ngoại cảnh để nói cái có ở lòng người

Đánh giá nội dung và nghệ thuật đoạn thơ

+ Đoạn thơ nói lên nỗi niềm bơ vơ, buồn bã của “cái tôi” trữ tình, cảm xúc hướng về quê hương

+ Bài thơ mang vẻ đẹp cổ điển ở hình thức ngôn ngữ, ở bút pháp tả cảnh ngụ tình

KB: Đánh giá chung về đoạn thơ

Cơ bản về nghị luận bài thơ, đoạn thơ

1. Nghị luận về thơ là quá trình sử dụng văn bản để làm rõ tư tưởng, phong cách nghệ thuật của thơ và ảnh hưởng tới cảm xúc, tư duy nghệ thuật.

2. Cách viết bài nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ:

a) Các thao tác cần thực hiện:

- Đọc kĩ đoạn thơ, bài thơ, nắm mục đích, hoàn cảnh sáng tác.

- Phân tích ngôn ngữ, hình ảnh của đoạn thơ, bài thơ.

- Tìm hiểu phong cách nghệ thuật, tư tưởng tình cảm của tác giả.

b) Cấu trúc bài:

- Mở bài: Giới thiệu về bài thơ, đoạn thơ.

- Thân bài: Phân tích giá trị nội dung và nghệ thuật của thơ.

- Kết bài: Đánh giá chung về bài thơ, đoạn thơ.

Bài 1 trang 84 SGK Ngữ văn 12 tập 1
Đề 1:
Phân tích bài thơ sau của Hồ Chí Minh
Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa.
(1947)
Đề 2:
Phân tích đoạn thơ sau trong bài Việt Bắc của Tố Hữu
Những đường Việt Bắc của ta
Ðêm đêm rầm rập như là đất rung
Quân đi điệp điệp trùng trùng
Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan
Dân công đỏ đuốc từng đoàn
Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay.
Nghìn đêm thăm thẳm sương dày
Ðèn pha bật sáng như ngày mai lên.
Tin vui chiến thắng trăm miền
Hoà Bình, Tây Bắc, Ðiện Biên vui về
Vui từ Ðồng Tháp, An Khê
Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng.

Đề 1 :
- Hoàn cảnh ra đời: Bài thơ ra đời trong cuộc kháng chiến chống Pháp ở Việt Bắc.
- Dàn ý:
+ Mở bài: Giới thiệu về hoàn cảnh sáng tác.
+ Thân bài:
* Vẻ đẹp thiên nhiên trong chiến khu Việt Bắc.
* Người chiến sĩ gặp khó khăn vì 'nỗi nước nhà'.
* Phong cách thơ cổ điển và hiện đại trong tác phẩm Hồ Chí Minh.
- Kết bài:
* Hài hòa tâm hồn nghệ sĩ và ý chí chiến sỹ.
* Đánh giá chung về nội dung và nghệ thuật bài thơ.

Đề 2 :
- Nhớ lại quang cảnh chiến đấu và niềm vui chiến thắng của Việt Bắc.
- Nghệ thuật thơ lục bát và biện pháp tu từ sáng tạo.
- Tính hào hùng và sôi nổi trong thơ của Tố Hữu.
- Kết bài: Đánh giá thành công cảm hứng ngợi ca kháng chiến.
Bài 2 trang 86 SGK Ngữ văn 12 tập 1
Đề 2:
Phân tích đoạn thơ sau trong bài thơ Trường Giang của Huy Cận:
Lớp lớp mây cao đùn núi bạc
Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa
Lòng quê dợn dợn vời con nước
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà
* Mở bài: Giới thiệu về bài thơ Trường Giang của Huy Cận.
* Thân bài:
- Câu thơ 1: Sự lột tả mạnh mẽ về cảnh đẹp thiên nhiên.
- Câu thơ 2: Cánh chim chiều hôm gợi nỗi nhớ nhà của lữ khách.
- Câu thơ 3: Nghệ thuật sáng tạo và ẩn dụ trong việc sử dụng các từ ngữ.
- Câu thơ 4: Sự kết hợp giữa thơ cổ điển và hiện đại.
* Kết bài: Tình tế và tài năng trong cảm nhận thế giới và cuộc sống của nhà thơ.
Bài luyện tập trang 86 SGK Ngữ văn 12 tập 1
Phân tích đoạn thơ trong bài Trường Giang của Huy Cận:
* Mở bài: Giới thiệu về bài thơ và tác giả.
* Thân bài:
- Câu thơ 1: Sử dụng biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác mạnh mẽ.
- Câu thơ 2: Hình ảnh chim chiều hôm gợi nỗi nhớ quê hương.
- Câu thơ 3: Ẩn dụ sâu sắc và sự sáng tạo ngôn ngữ.
- Câu thơ 4: Kết hợp giữa thơ cổ điển và hiện đại.
* Kết bài: Tâm hồn đôn hậu và tinh tế của nhà thơ Huy Cận.
Tổng kết
- Đối tượng của bài nghị luận về thơ rất đa dạng (một bài thơ, một đoạn thơ, hình tượng thơ,...).
- Bài viết thường có các nội dung sau:
+ Giới thiệu khái quát về bài thơ, đoạn thơ.
+ Bàn về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ, đoạn thơ.
+ Đánh giá chung về bài thơ, đoạn thơ.

Câu 1 (trang 85 SGK Ngữ văn 12 tập

1. Tìm hiểu đề và lập dàn ý

Lời giải chi tiết:

Đề 1: Phân tích bài thơ Cảnh khuya của Hồ Chí Minh.

Đề 2: Phân tích đoạn thơ trích trong bài Việt Bắc của Tố Hữu.

Tìm hiểu đề

Lập dàn ý

Đề 1

+ Hoàn cảnh ra đời bài thơ: trong những năm tháng đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954). Cuối năm 1947, quân Pháp ồ ạt tấn công lên Việt Bắc, hòng tiêu diệt lực lượng chủ yếu và cơ quan đầu não lãnh đạo cuộc kháng chiến. Chiến dịch Việt Bắc của quân và dân ta đã làm thất bại ý đồ của địch và tiêu diệt nhiều lực lượng của chúng. Bài thơ Cảnh khuya đã được Hồ Chí Minh viết trong những đêm sống tại núi rừng Việt Bắc để lãnh đạo chiến dịch.

+ Phân tích tư tưởng và nghệ thuật của bài thơ trong hoàn cảnh lớn và hoàn cảnh nhỏ của bài thơ để thấy hết giá trị.

Mở bài: Giới thiệu khái quát hoàn cảnh ra đời của bài thơ.

Thân bài:

+ Vẻ đẹp huyền ảo, lung linh của núi rừng đêm trăng (trăng, hoa, cây cổ thụ, tiếng suối).

+ Nhân vật trữ tình mải mê lo việc nước đến tận khuya, tình cờ bắt gặp tiếng suối dưới trăng (khác các ẩn sĩ tìm đến thiên nhiên để lánh đời, dưỡng tính).

+ Bài thơ hiện đại ở chỗ con người nổi bật giữa bức tranh thiên nhiên, cổ điển ở bút pháp chấm phá, tả cảnh ngụ tình.

Kết bài: Khẳng định vẻ đẹp hài hòa giữa tâm hồn nghệ sĩ và ý chí chiến sĩ trong bài thơ.

Đề 2

Khí thế cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp dũng mãnh, hào hùng (thể hiện qua lực lượng tham gia, những con đường và thời điểm tổng tiến công sôi nổi,…)

Mở bài: Giới thiệu đoạn thơ (xuất xứ, trích dẫn nguyên văn đoạn thơ).

Thân bài:

+ Khí thế dũng mãnh của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở Việt Bắc: 8 câu đầu.

+ Khí thế chiến thắng của các chiến trường khác: 4 câu sau.

+ Nghệ thuật sử dụng hình ảnh, ngôn ngữ tài tình của tác giả trong đoạn thơ.

Kết bài: Đoạn thơ thể hiện thành công cảm hứng ngợi ca cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta.

Câu 2 (trang 86 SGK Ngữ văn 12 tập 1)

Từ các đề bài và kết quả thảo luận, anh (chị) hãy cho biết đối tượng, nội dung của bài nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ.

Lời giải chi tiết:

- Đối tượng của bài nghị luận rất đa dạng (bài thơ/đoạn thơ/hình tượng thơ…).

- Nội dung bài nghị luận bao gồm: giới thiệu khái quát về bài thơ/đoạn thơ, bàn về những giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ/đoạn thơ, đánh giá chung về bài thơ/đoạn thơ.

Luyện tập

Câu hỏi (trang 86 SGK Ngữ văn 12 tập 1)

Phân tích đoạn thơ sau trong bài Tràng giang của Huy Cận:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa

Lòng quê dờn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Lời giải chi tiết:

1. Mở bài: Giới thiệu chung

Tràng giang được in trong tập Lửa thiêng (1940) là một trong những bài thơ hay nhất, tiêu biểu nhất trong sáng tác của Huy Cận. Tứ thơ Tràng giang được hình thành vào một buổi chiều mùa thu 1939, khi nhà thơ đứng bờ nam bến Chèm (Hà Nội), nhìn cảnh sông Hồng mênh mông sông nước bốn bề bao la thuần tuý tả cảnh thiên nhiên, mô tả cái vô hình, cái vĩnh viễn. Đó là cái “thế giới bên trong', cái linh hồn của tạo vật trong nỗi 1 xa vắng mênh mông. Khổ thơ kết cũng vừa là cảnh, vừa là tâm hồn.

2. Thân bài

Câu 1:

Biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: tác giả không viết về “núi cao', “mây bạc', mà viết “mây cao', “núi bạc'. Đó là cách làm lộn dòng cảm giác khiến người đọc choáng ngợp...

Động từ “đùn' tạo ra một ấn tượng mạnh mẽ.

Câu 2: Cánh chim chiều hôm mang theo nắng chiều sa xuống mặt sông. Hình ảnh cánh chim chiều hôm gợi nỗi nhớ nhà và cái buồn cô liêu của người lữ khách (so sánh).

Câu 3: Lòng quê: nỗi nhớ quê hương gợi lên theo sóng nước.

Câu 4: Xuất xứ từ câu thơ của Thôi Hiệu đời Đường: 'Nhật mộ hương quan hà xứ thị? Yên ba giang thượng sử nhân sầu.' ('Quê hương khuất bóng hoàng hôn - Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai' - Tản Đà dịch thơ). Tứ thơ mới mẻ, học tập thơ xưa và sáng tạo thêm cái mới.

=> Đoạn thơ nói lên được nỗi niềm bơ vơ, buồn bã của 'cái tôi' trữ tình. Cảm xúc hướng về quê hương cũng là một cách gửi gắm nỗi niềm yêu nước thầm kín của nhà thơ.

Nét đặc sắc nghệ thuật: Sự kết hợp giữa bút pháp cổ điển của thơ Đường với bút pháp lãng mạn của Thơ mới.

3. Kết bài

Tâm hồn nhà thơ đôn hậu, tinh tế. Đáng quý là cảnh vật và tâm trạng tác giả tuy buồn cô liêu nhưng rất đẹp, thể hiện tài năng và sự tinh tế trong cảm nhận thế giới tự nhiên và cuộc sống con người.

I - KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN NẮM VỮNG

1. Tiến hành bài nghệ thuật về đoạn thơ, bài thơ cũng như cách làm các loại bài nghệ thuật khác gồm các bước sau :

a) Khám phá đề và bắt ý;

b) Xây dựng kịch bản sáng tạo;

c) Tạo ra tác phẩm;

d) Đọc lại và chỉnh sửa tác phẩm.

2. Bài nghệ thuật về một đoạn thơ, bài thơ vẫn cần duy trì cấu trúc ba phần :

a) Mở đầu : Giới thiệu đoạn thơ, bài thơ, đưa ra nhận xét tổng quan về đoạn thơ, bài thơ đó.

b) Nội dung chính : Tuần tự trình bày những cảm nhận, suy nghĩ, đánh giá về nội dung, nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ.

c) Kết luận: Tổng hợp giá trị, ý nghĩa của đoạn thơ, bài thơ.

Cần làm rõ nhận định, đánh giá và cảm nhận riêng của người tạo ra về nội dung, nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ dựa trên phân tích, đánh giá hình ảnh, ngôn từ, cấu trúc và âm điệu, nội dung, cảm xúc trong đoạn thơ, bài thơ đó.

II - HƯỚNG DẪN TÌM HIỂU BÀI

Câu 1. Hiểu rõ đề bài nghệ thuật về một đoạn thơ, bài thơ

a) Các đề bài trên được xây dựng từ hai loại. Một loại đề chứa các từ chỉ rõ cách thức thực hiện tác phẩm : phân tích, cảm nhận và suy nghĩ, cảm nhận, gợi cho em những suy nghĩ gì,...

Một loại đề không có những từ chỉ định : đề số 4, đề số 7.

b) Các từ ngữ như phân tích, cảm nhận và suy nghĩ thể hiện yêu cầu hướng dẫn cách thực hiện tác phẩm.

- Phân tích : yêu cầu phải phân tích đoạn thơ, bài thơ, đi sâu vào các phần nhỏ để rút ra nhận định cần thiết.

- Cảm nhận : chú ý đến ấn tượng và cảm nhận cá nhân về đoạn thơ, bài thơ, nhấn mạnh vào yếu tố cảm nhận chủ quan.

- Suy nghĩ : nhằm làm nổi bật suy nghĩ cá nhân, những kết luận được rút ra dựa trên suy luận về yếu tố nội dung, nghệ thuật và kết luận hợp lý được rút ra từ đó.

Trong trường hợp không có những từ chỉ định, người tạo ra cần tự xác định cách bày tỏ quan điểm, đánh giá của mình về vấn đề được đề cập trong đề bài. Ví dụ như đề số 4 về hình tượng của người lính lái xe trong bài thơ Bài thơ về tiểu đội xe không kính. Đề số 7 về những đặc sắc trong bài thơ Viếng lăng Bác. Câu hỏi là phải phân tích hay cảm nhận, phân tích hay suy nghĩ, phân tích hay bình luận tùy thuộc vào sự lựa chọn cá nhân. Quan trọng là làm rõ hình ảnh của người lính lái xe hoặc làm rõ những điểm đặc sắc của bài thơ.

Câu 2. Cách thực hiện tác phẩm nghệ thuật về một đoạn thơ, bài thơ

Hiểu rõ bài Quê hương trong tình thương, nỗi nhớ:

a) Trong văn bản trong SGK, phần Thân bài bắt đầu từ 'Nhà thơ đã viết Quê hương bằng tất cả tình yêu tha thiết' cho đến 'tâm hồn thiết tha, thành thực của Tế Hanh'.

Ở phần này, người tạo ra đã trình bày nhận xét về tình yêu quê hương mạnh mẽ, chân thành của tác giả thể hiện qua các hình ảnh, cảm xúc :

- Trai làng ra khơi đánh cá mạnh mẽ, hào hứng.

- Thuyền đánh cá trở về trong sự chào đón nồng nhiệt của bản làng.

- Cảm nhận tinh tế về con người, cảnh vật của quê hương.

- Hình ảnh, ngôn từ, âm điệu thể hiện tâm hồn nhạy cảm, đầy cảm xúc của tác giả.

Các ý kiến này được hướng dẫn, khẳng định thông qua việc chọn lọc, phân tích những câu thơ đặc sắc, những hình ảnh thơ độc đáo.

Các phần Mở bài, Thân bài, Kết bài liên kết mạch lạc, tự nhiên. Mở bài giới thiệu cảm nhận tổng quan về bài thơ Quê hương. Thân bài phác thảo những thành công của bài thơ về tình yêu quê hương. Kết bài tổng hợp giá trị bồi dưỡng tình yêu quê hương của bài thơ.

b) Tóm lại, tác phẩm có tính thuyết phục. Người tạo ra tập trung để làm rõ tình yêu quê hương mãnh liệt của Tế Hanh được biểu hiện qua những hình ảnh tươi đẹp, tràn đầy sức sống của làng chài. Trong khi trình bày ý kiến, người tạo ra đã chỉ ra sự nổi bật của hình ảnh, giai điệu, cảm nhận của những dòng thơ đong đầy tình yêu quê hương. Người tạo ra thể hiện sự tận cảm, xúc động trước bài thơ, cùng những cảm nhận sâu sắc về tình yêu quê hương.

III - HƯỚNG DẪN TẬP LUYỆN

Phân tích khổ thơ đầu bài Sang thu của Hữu Thỉnh.

Mở bài : Giới thiệu khổ thơ đầu.

Bỗng nhận ra hương ổi

Phả vào trong gió se

Sương chùng chình qua ngõ

Hình như thu đã về.

Đây là khổ thơ diễn đạt những cảm nhận tinh tế của nhà thơ về những dấu hiệu mùa thu đã về.

Thân bài :

- Phân tích những cảm nhận tinh tế về những dấu hiệu của mùa thu :

+ Hương ổi chín là hương của quả mùa thu.

+ Gió se là gió heo may hanh và se se lạnh - gió của mùa thu.

+ Sương chùng chình qua ngõ là sương mùa thu.

- Phân tích giá trị gợi tả của các từ phả, chùng chình, hình như.

Những cảm nhận này kết hợp các giác quan : khứu giác, xúc giác, thị giác (mùi hương, cái lạnh se, sự chùng chình).

- Cảm nhận từ gần ra xa, từ bên người ra ngoài ngõ.

Kết bài : Nhấn mạnh sự tinh tế trong cảm nhận về dấu hiệu của mùa thu.

I. Khái niệm

1. Nghị luận về thơ (đoạn thơ, bài thơ):

Là cách sử dụng tổng hợp những thao tác lí luận để làm rõ nội dung tư tưởng, phong cách nghệ thuật của thơ (đã tác động dưới cảm xúc thẩm mỹ, tư duy nghệ thuật và những liên tưởng sâu sắc của người viết.

II. Nghị luận về một bài thơ

1. Đề bài: Phân tích bài thơ “Cảnh khuya” của Hồ Chí Minh

“Tiếng suối trong như tiếng hát xa

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ

Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà”.

a. Tìm hiểu đề

Hoàn cảnh ra đời của bài thơ:
Thời gian: Những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp
Địa điểm: Chiến khu Việt Bắc. Lúc này, chủ tịch Hồ Chí Minh đang trực tiếp lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp đầy gian khổ nhưng vô cùng oanh liệt của nhân dân ta.
Nội dung tư tưởng và nghệ thuật của bài thơ
Nội dung:
Vẻ đẹp núi rừng đêm trăng chiến khu Việt Bắc
Hình ảnh người thi sĩ chiến sĩ cách mạng Hồ Chí Minh (yêu thiên nhiên, nặng lòng lo nỗi nước nhà).
Nghệ thuật: Vẻ đẹp hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại
b. Lập dàn ý:

Mở bài: Hoàn cảnh sáng tác, luận đề, trích dẫn bài thơ
Thân bài:
Luận điểm 1: Cảnh đẹp đêm trăng ở chiến khu Việt Bắc
Luận cứ: Hai câu thơ đầu
Hình ảnh: đẹp
Thi vị: Trăng, hoa, cổ thụ, tiếng suối.
Luận điểm 2: Hình tượng nhân vật trữ tình: thi sĩ – chiến sĩ
Luận cứ: 2 câu cuối
Tâm trạng: chưa ngủ
Tình cảm: yêu thiên nhiên, lo nước
Luận điểm 3: Vẻ đẹp hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại
Luận cứ:
Cổ điển: thể thơ tứ tuyệt, bút pháp miêu tả, hình ảnh thiên nhiên
Hiện đại: Nhân vật trữ tình không phải là ẩn sĩ lãnh đời mà là chiến sĩ (Cảm hứng chủ đạo là tình cảm đất nước).
Luận điểm 4: Đánh giá nội dung tư tưởng và nghệ thuật của bài thơ
Kết bài:
Khẳng định bài thơ
Cảm nghĩ của bản thân về Bác.

Ghi nhớ:

Đối tượng của bài nghị luận về thơ rất đa dạng (một bài thơ, một đoạn thơ, hình tượng thơ…). Với kiểu bài này, cần tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, âm thanh, nhịp điệu, cấu tứ,…của bài thơ, đoạn thơ đó.
Bài viết thường có các nội dung sau:
Giới thiệu khái quát về bài thơ, đoạn thơ
Bàn về những giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ, đoạn thơ
Đánh giá chung về bài thơ, đoạn thơ.

Luyện tập

Hãy phân tích đoạn thơ sau trong bài Tràng Giang của Huy Cận:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa

Lòng quê dờn dợn vời non nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.

Trả lời:

Thơ mới xuất hiện như một dàn đồng ca đa sầu, đa cảm nhưng "ảo não" nhất là hồn thơ Huy Cận. Bình về thơ của con người này, Xuân Diệu viết: "Trong thơ Việt Nam nghe bay dậy một tiếng địch buồn. Không phải sáo thièn thai, không phải điệu ái tình, không phải lời li tao kể chuyện một cái "tôi", mà ấy là một bản ngậm ngùi dài: có phải tiếng đìu hiu của khóm trúc, bồng lau; có phải niềm than vãn của bờ sông, bãi cát; có phải mặt trăng một mình đang cảm thương cùng các vì sao?... Thơ Huy Cận đó ư? Ai nhắc làm chi những nỗi thô thiết của ngàn đời, ai động đến cái lớp sầu dưới đáy hồn nhân thế, những lời muôn năm than thầm trong lòng vạn vật, ai thuật lại mà não nuột lắm sao?"

Chẳng cần tới tập Lứa thiêng, chí riêng bài thơ Tràng Giang cũng đủ làm nên hồn thơ "ảo não" - Huy Cận. Và đây là khổ thơ sâu lắng, thê thiết nhất trong trường buồn Tràng Giang:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Lớp lớp những tầng mây hợp thành núi mây

Nếu như trong ba khổ thơ đầu, tâm trạng buồn - "nỗi buồn thế hệ, nỗi buồn không tìm được lối ra nên như kéo dài triền miên" (Huy Cận) của thi nhân dàn trải theo cái mênh mông, vô định của sông nước, thì tới khổ thơ cuối, tâm trạng ấy đã được mở lên chiều cao, lan tỏa trong không gian hoàng hôn của buổi chiều tàn:

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Chim nghiêng cảnh nhỏ bóng chiều sa

"Thiên nhiên, tạo vật buồn nhưng đôi lúc bộc lộ vẻ đẹp kì vĩ, lạ lùng", đó là lời tự bình của tác giả về hai câu thơ này. Thật vậy, không gì vui và rạo rực bằng lúc bình minh, nhưng cũng không gì buồn tan tác bằng buổi ngày tàn, khi "bóng chiều sa". Nhưng chính lúc ấy, trong thơ Huy Cận, nơi "Tràng Giang" lại rạng lên vẻ đẹp tráng lệ với "lớp lớp" những tầng mây hợp thành "núi mây" khổng lồ được những vạt nắng chiếu rọi thành "núi bạc". Đó là cảnh thực, song cung là một hình ảnh nghệ thuật đẹp tuyệt diệu. Viết được hình tượng "núi bạc", thi nhân phải có một sự cảm nhận vẻ đẹp rất tinh tế, và đó phải là một hồn thơ yêu quê hương, đất nước đằm thắm. Hình ảnh "núi bạc" ấy sinh động hơn, hùng vĩ hơn qua động từ "đùn": "Mây trắng hết lớp này đến lớp khác như những búp bông trắng nở ra trên trời cao, ánh chiều trước khi vụt tắt rạng lên vẻ đẹp" (Huy Cận). Nhà thơ tâm sự: Ông học được chữ "đùn" trong bài dịch thơ của Đỗ Phủ:

Lưng trời sóng gợn lòng sông thẳm

Mặt đất mây đùn cửa ải xa

Ta thấy trong suốt hành trình Tràng Giang, hình ảnh thi nhân cô đơn trong từng cảnh vật đổi thay nhưng cùng chung dáng vẻ: trôi nổi, mông lung, lạc loài, vô định: một cành củi khô bập bềnh trôi trên sóng (Củi một cành khô lạc mấy dòng), một đám bèo xanh trôi nổi trên sông (Bèo dạt về đâu hàng nối hàng)... Và tới khổ thơ cuối hình ảnh thi nhân, nỗi buồn của thi nhân lại thấp thoáng ẩn hiện trong một hình ảnh cô đơn, lạc loài nữa, một hình ảnh rất tội nghiệp. Đó là một cánh chim nhỏ nhoi, cánh chim đang chở nặng bóng chiều, nghiêng cánh cố bay về nơi chân trời xa vắng.

Trong thơ ca cổ điển cùng như hiện đại, chỉ riêng việc khắc họa hình ảnh một cánh chim lẻ loi đã gợi lên một cái gì cô đơn, tội nghiộp, gợi lên cái buồn vắng, trống trải trong tâm hồn, huống chi trong thơ Huy Cận, đó lại là một cánh chim "nghiêng cánh nhỏ" và đang chở nặng "bóng chiều sa" cứ xa mờ dần đối lập với hình ảnh "núi bạc" hùng vĩ trong trời nước bao la. Sự tương phản ấy khiến cảnh "Tràng Giang" đã mênh mông, xa vắng lại càng mênh mông hơn, xa vắng hơn và "Tràng Giang" đã buồn lại càng buồn hơn. Hãy nghe thêm lời tự bình của tác giả:

"Cánh chim bay liệng tuy gợi lên một chút ấm cúng cho cảnh vật nhưng mông lung quá và nỗi buồn đến đây càng thêm da diết trong nhớ thương. Nó không đóng khung trong cảnh sông nước ở trước mặt mà mở ra đến chân trời của miền quê xa".

Hình ảnh cánh chim bay liệng trong buổi hoàng hôn là hình ảnh ước lệ, tượng trưng trong thơ ca cổ điển. Không gian ấy, cánh chim ấy đã từng là nơi bao thi nhân xưa thả những tâm tình tha thiết, thấm thìa vào đó. Và có lẽ nó sẽ còn là nơi để thi nhân muôn đời gửi gắm những nỗi niềm sâu kín. Trong dòng suy nghĩ ấy, một lần nữa, cánh chim lẻ loi, cô đơn, lạc đàn "nghiêng cánh nhỏ" trong Tràng Giang lại gợi cho ta nhớ tới tâm tưởng, nỗi buồn bơ vơ, trống trải của một người lữ thứ xa quê đang cô đơn thả những mảnh hồn theo "cánh chim mỏi" cố bay về nơi chân trời xa vắng để tìm một điểm dừng chân:

"Ngàn mai gió cuốn chim hay mỏi"

(Bà Huyện Thanh Quan)

Đó là sự đồng điệu, giao cảm giữa cái hiện đại và cái cổ điển trong thơ Huy Cận. Cánh chim ấy, "bóng chiều sa" ấy ngoài Huy Cận thật khó tìm trong làng Thơ mới. Và đúng như Hoài Thanh nhận xét: "Trong nền văn học mới, Huy Cận đã làm một việc táo bạo: tìm về cảnh xưa, nơi bao người đã sa lầy - tôi muốn nói sa vào khuôn sáo. Người nói cùng ta nỗi buồn nơi quán chật, đèo cao, nỗi buồn của sông dài trời rộng, nỗi buồn của người lữ thứ...".

Hai câu thơ đầu của khổ thơ cuối rất hay. Nếu như câu thơ "lớp lớp mây cao đùn núi bạc" gợi lên cái cao, cái bồng bềnh của cảnh mây trời thì câu thơ tiếp theo lại trĩu xuống theo hình ảnh "bóng chiều sa". Chữ "sa" rất hay. Có lẽ bóng chiều ấy đang chở nặng những tâm tình buồn nhớ của thi nhân nên mới có chữ "sa" ấy, chứ không phải là "xa", bởi nếu đó là "bóng chiều xa" thì nỗi buồn của thi nhân chỉ giản đơn là một nỗi buồn man mác trước cảnh vật lúc giao thời, chứ đâu còn là "nỗi buồn thế hệ, nỗi buồn không tìm được lối ra nên như kéo dài triền miên" của thi nhân. Tâm trạng cô đơn cùng nỗi "sầu nhân thế" như ngưng đọng và không thể giải tỏa trong không gian của "bóng chiều sa" ấy, và nó còn thể hiện sâu đậm trong hình ảnh thi nhân một mình đứng lẻ loi giữa vũ trụ bao la, lặng lẽ cảm nhận cái vĩnh hằng, cái vô cùng, vô tận của không gian đối lập với kiếp người hữu hạn:

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Trong suốt hành trình "Tràng Giang", ta luôn gặp những từ láy: "điệp điệp", "song song", "đìu hiu", "lớp lớp"... tựa như một bản nhạc buồn với những âm điệu thê thiết, và nốt nhạc kết thúc là "dợn dợn", nó gợi lên muôn nhịp sóng: sóng nước, sóng lòng. "Dợn dợn" diễn tả sự rợn ngợp của nhà thơ trước cảnh trời nước mênh mông trong khoảnh khắc hoàng hôn gắn liền với tình quê, cố hương:

Dừng chân đứng lại, trời, non, nước

Một mảnh tình riêng: ta với ta

(Qua Đèo Ngang - Bà Huyện Thanh Quan)

hay:

Quê hương khuất bóng hoàng hôn

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai

(Hoàng Hạc Lâu - Tản Đà dịch)

Gợi lên từ tứ thơ ấy của Thôi Hiệu, hai câu thơ Đường:

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Cũng là tấm "tình quê" của Huy Cận. Nhưng đây là một tình quê tha thiết hơn, sâu nặng hơn và cũng mãnh liệt hơn, bởi tấm "tình quê" ấy được toát lên trong một câu thơ vừa cổ điển, vừa hiện đại: cổ điển ở cảnh xưa: khói sóng, ở kết cấu thơ Đường; hiện đại ở cách nói trái ngược với ý Thôi Hiệu - một sự cách tân mới mẻ, độc đáo của một hồn thơ đầy "lãng mạn". Xưa kia, đứng trên lầu Hoàng Hạc, Thôi Hiệu nhìn thấy khói sóng phủ mờ trên sông mà tình quê thổn thức. Nhưng nay Huy Cận không cần cái mờ ảo của khói sóng tác động vào thị giác, tri giác, cũng không cần cái se lạnh thấm vào da thịt - không cần những thứ vốn đã gợi buồn (khói sóng) tác động, nhưng "tình quê" Huy Cận vẫn trào dâng:

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Rõ ràng tâm tình của Huy Cận sâu lắng hơn, mãnh liệt hơn, nó luôn thường trực trong tâm hồn và luôn sẵn sàng tỏa ra, thấm vào vạn vật. Huy Cận có lần tâm sự: cái "nhớ” ở đây không đơn thuần chỉ là nhớ quê hương Hà Tĩnh - nơi chôn nhau cắt rốn, mà "nhớ nhà" nên hiểu theo nghĩa rộng là nhớ quê hương, đất nước Việt Nam. ông còn kể: Khi phát xít Đức xâm lược nước Pháp, chiếm đóng Paris, nhà thơ Aragon cảm thấy lạc loài ngay chính trên quê hương của mình. Tới nay, trước cảnh nhân dân cơ cực, lầm than, sống cuộc đời nô lệ dưới ách thống trị của thực dân Pháp, thi sĩ Huy Cận lại có tâm sự lạc loài ấy. Chính vì thế, Huy Cận đã nói: "Lúc đó tôi buồn hơn Thôi Hiệu đời nhà Đường". Ân tình thi sĩ Huy Cận dành cho quê hương, đất nước thật là sâu nặng.

Khổ thơ đã khép lại về tứ thơ, nhưng cái tình quê buồn tha thiết, sâu lắng thì như kéo dài, vang vọng mãi theo cái âm điệu "dập dềnh như sóng nước Tràng Giang" của hai câu thơ cuối.

Đây là khổ thơ rất hay: hay ở sự kết hợp nhuần nhuyễn thơ ca truyền thống - những nét cổ điển của thơ Đường với những nét hiện đại; hay ở cảm xúc vũ trụ thể hiện ở cảnh đẹp thiên nhiên hùng vĩ, thơ mộng nhưng thấm đượm nỗi buồn tâm trạng của thi nhân - "nỗi buồn sông núi, nỗi buồn về đất nước" (Huy Cận). Nỗi buồn khơi nguồn từ tâm ra ngoại cảnh, rồi từ ngoại cảnh trở về tim - lặng lẽ thế nhưng sâu nặng và mãnh liệt vô cùng:

Một chiếc linh hồn nhỏ

Mang mang thiên cổ sầu

Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài. Cảm hứng của lời đề tựa ấy dàn trải trong ba khổ thơ đầu, để rồi hội tụ và kết tinh trong khổ thơ cuối - khổ thơ có thể xem như một bài thơ tứ tuyệt hay, bộc lộ chân thực nhất, sâu đậm nhất tình yêu quê hương của tác giả. Và ở hoàn cảnh đất nước bị quân giặc giày xéo, càng yêu quê hương thắm thiết bao nhiêu, thi nhân lại càng "ảo não", càng "buồn" bấy nhiêu.

Ai đó đã nói: Thơ đích thực nâng đỡ lòng người, khơi gợi những gì đẹp đẽ nhất tiềm ẩn nơi đáy sâu tâm hồn để vươn tới cái cao cả. Tràng Giang, đặc biệt là khổ thơ cuối đã thực sự khơi dậy trong tâm hồn bạn đọc một tình yêu thiêng liêng, cao quí - tình yêu đất nước.

A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

Phạm vi nghiên cứu của bài nghị luận về thơ rất đa dạng (một bài thơ, một đoạn thơ, hình tượng thơ, …). Với dạng bài này, cần đào sâu vào từ ngữ, hình ảnh, âm thanh, nhịp điệu, cấu trúc, … của bài thơ, đoạn thơ đó.
Nội dung bài viết thường bao gồm các phần sau:
Tổng quan về bài thơ, đoạn thơ.Đánh giá giá trị nghệ thuật và nội dung của bài thơ, đoạn thơ.
Đánh giá tổng quan về bài thơ, đoạn thơ.

B. BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI

Câu 1 (Trang 86 Sách giáo khoa) Hãy phân tích một đoạn thơ trong bài Tràng giang của Huy Cận:

Lớp lớp mây cao đan xen núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng gọi nhớ nhà

Bài làm:
Mở bài
Giới thiệu về Huy Cận, bài thơ Tràng giang và đoạn thơ được phân tích.
Phần chính

1. Nêu rõ hoàn cảnh sáng tác bài thơ, cảm xúc truyền tải qua bài thơ.
“Tràng giang” là một trong những bài thơ tiêu biểu thể hiện tâm hồn thơ của Huy Cận, sáng tác vào năm 1939, chọn lựa từ tập “Lửa thiêng”, tập thơ đầu tiên của Huy Cận, viết khoảng 1937- 1940. Tập thơ này đã đặt Huy Cận vào vị trí nổi bật trong trào lưu thơ mới thời kỳ đầu.
Huy Cận là một nhà thơ lãng mạn có tâm trạng “ảo não”, “ngẩn ngơ” trước bức tranh bát ngát không gian và thời gian. Đó là tâm trạng buồn “sông núi”, buồn trước cảnh nước mất, nhà tan và cảm giác cô đơn của thế hệ nhà “thơ mới” bị kẹt trong khung “chữ tôi” bế tắc, luôn luôn mong muốn tìm thấy sự đồng cảm giữa con người và con người trong tình quê hương và tình loài người.

2. Tóm tắt nội dung của đoạn thơ phản ánh cảnh và tình trong toàn bộ bài thơ.
Bài thơ này là một bức tranh tự nhiên về sông nước, thường xuyên trở nên quen thuộc như một tác phẩm cổ điển với hồn của nó là một tình cảm buồn đầy cảm xúc. Mỗi khổ thơ đều thêm vào một nét buồn nhất định. Tất cả những đau khổ này là vô hình vô hạn, mênh mông và có điều gì đó tiêu tuyến, tàn lụi, cô đơn, bơ vơ, lạc lõng, cô lập, lang thang. Đây là niềm buồn cô đơn rùng rợn của cá thể trước không gian ba chiều rộng lớn, luôn mong đợi sự đồng cảm giữa người và người trong tình quê hương và tình nhân loại.

3. Phân tích cấu trúc của đoạn thơ.
Đoạn thơ ta phân tích là đoạn thứ nhất của bài thơ. Nó bắt đầu với hình ảnh của sông nước bát ngát trước bức tranh tự nhiên “Tràng giang” đầy chất buồn rầu, vắng lặng, bơ vơ, lạc lõng.
Lớp lớp mây cao đan xen núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng gọi nhớ nhà
Câu 1: Kỹ thuật ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: nhà thơ không mô tả về “núi cao', “mây bạc', mà mô tả “mây cao', “núi bạc'. Điều này tạo ra một hiệu ứng làm lộn xộn cảm giác, khiến độc giả trở nên bối rối... Động từ “đan xen' tạo ra một ấn tượng mạnh mẽ.
Câu 2: Hình ảnh con chim vào chiều mang theo ánh nắng chiều sa xuống mặt sông. Hình ảnh của con chim vào chiều làm cho người đọc nhớ về nhà và mang lại cảm giác buồn cô liêu của người du khách (so sánh).
Hai câu sau thể hiện niềm nhớ nhà, tình quê nổi lên trong tâm trạng ngập tràn (tựa như làn sóng bao trùm dòng sông). Đây là mong muốn tìm kiếm một nơi an ninh cho tâm hồn cô đơn, trống trải (không phải là nỗi nhớ nhà thông thường của người xa xứ).
Nghệ thuật sử dụng từ láy âm “dợn dợn” làm nổi bật điều không có trong cảnh vật (không khói hoàng hôn) để nói lên điều có trong tâm hồn (nhớ nhà).

4. Đánh giá về nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ.
Sự kết hợp hài hòa giữa phong cách cổ điển của thơ Đường và phong cách lãng mạn của thơ mới.
Đoạn thơ là biểu tượng của sự cô đơn, buồn bã của “tôi” trữ tình. Cảm xúc chủ yếu xoay quanh tình yêu quê hương cũng là một cách truyền đạt tình yêu bí mật đối với quê hương của nhà thơ.
Bài thơ đẹp về mặt cổ điển trong ngôn ngữ và cách mô tả cảnh vật, tình cảm.
Kết luận bài viết
Đánh giá tổng quan về giá trị nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ