Top 6 Bài soạn 'Sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh' lớp 9 xuất sắc

I. Khám phá cách sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh.

1. Ôn lại văn bản thuyết minh.

- Văn bản thuyết minh là một thể loại văn bản phổ biến, xuất hiện ở mọi lĩnh vực trong cuộc sống, có nhiệm vụ cung cấp kiến thức về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân,... của các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên và xã hội bằng cách trình bày, giới thiệu, giải thích.

- Các phương pháp thuyết minh thường sử dụng bao gồm: định nghĩa, phân loại, nêu ví dụ, liệt kê, nêu số liệu, so sánh...

2. Tạo ra văn bản thuyết minh với việc sử dụng một số biện pháp nghệ thuật.

- Đối tượng thuyết minh: Đá và nước tạo nên sự kì lạ vô tận của vịnh Hạ Long.

- Văn bản mang lại cho người đọc hiểu biết về vẻ đẹp của một di sản văn hóa thế giới.

- Các phương pháp thuyết minh chủ yếu: định nghĩa, giải thích, liệt kê.

- Biện pháp nghệ thuật được áp dụng: ẩn dụ, so sánh, nhân hóa, liên tưởng.

II. Bài tập luyện tập

Trả lời câu 1 (trang 13 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

a.

- Tính chất thuyết minh được thể hiện khi giới thiệu về loài ruồi một cách có hệ thống: đặc điểm chung về họ, giống, loài, cũng như tập tính sinh sống, sinh sản, và cung cấp kiến thức đáng tin cậy về loài ruồi, nhấn mạnh ý thức giữ gìn vệ sinh, phòng bệnh, và khuyến khích diệt ruồi.

- Các phương pháp thuyết minh được sử dụng bao gồm:

+ Định nghĩa.

+ Phân loại.

+ Số liệu.

+ Liệt kê.

b.

- Các biện pháp nghệ thuật được áp dụng:

+ Nhân hóa

+ Có tình tiết.

c. Các biện pháp nghệ thuật được sử dụng để tạo hứng thú cho độc giả nhỏ tuổi: vừa mang tính giáo dục, vừa giải trí.

Trả lời câu 2 (trang 14 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

Các biện pháp nghệ thuật được áp dụng là: đoạn văn thuyết minh về chim cú liên quan đến kí ức thời thơ ấu, kết hợp với quan điểm mê tín từ khi còn nhỏ. Tri thức khoa học đã giúp chúng ta thoát khỏi sự hiểu lầm ngây thơ đó.

I. Tìm hiểu việc sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh

Câu 1 trang 12 SGK Ngữ văn 9 tập 1: Ôn tập văn bản thuyết minh

Văn bản thuyết minh có những tính chất gì? Nó được viết ra nhằm mục đích gì? Cho biết các phương pháp thuyết minh thường dùng.

Trả lời:

- Văn bản thuyết minh là văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống nhằm cung cấp tri thức khách quan về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích.
- Mục đích của văn bản thuyết minh là cung cấp tri thức khách quan về sự vật, hiện tượng, vấn đề được chọn làm đối tượng để thuyết minh.
- Các phương thức thuyết minh thường dùng là: Định nghĩa, nêu ví dụ, liệt kê, dùng số liệu, phân loại, so sánh.

Câu 2 trang 12 SGK Ngữ văn 9 tập 1: Viết văn bản thuyết minh có sử dụng một số biện pháp nghệ thuật

Đọc văn bản 'Hạ Long đá và nước SGK trang 12 Ngữ văn 9 tập 1' và cho biết:
Văn bản này thuyết minh đặc điểm của đối tượng nào? Văn bản có cung cấp được tri thức khách quan về đối tượng không? Văn bản đã vận dụng phương pháp thuyết minh nào là chủ yếu? Đồng thời, để cho sinh động, tác giả còn vận dụng biện pháp nghệ thuật nào?
Trả lời:

- Văn bản thuyết minh về “Sự kì lạ của Hạ Long”
- Văn bản đã cung cấp được những tri thức khách quan về đối tượng
- Văn bản sử dụng phương pháp thuyết minh giải thích là chủ yếu
- Văn bản vận dụng phương pháp miêu tả, so sánh, liệt kê, nêu triết lí
Ghi nhớ:

- Muốn cho văn bản thuyết minh được sinh động, hấp dẫn, người ta vận dụng thêm một số biện pháp nghệ thuật như kể chuyện, tự thuật, đối thoại theo lối ẩn dụ, nhân hoá hoặc các hình thức vè, diễn ca...

- Các biện pháp nghệ thuật cần được sử dụng thích hợp, góp phần làm nổi bât đặc điểm của đối tượng thuyết minh và gây hứng thú cho người đọc.

II. Luyện tập:

Câu 1 trang 13, 14 SGK Ngữ văn 9 tập 1. Đọc văn bản 'Ngọc Hoàng xử tội ruồi xanh' trang 14 SGK Ngữ văn 9 tập 1 và trả lời câu hỏi:
a) Văn bản có tính chất thuyết minh không? Tính chất ấy thể hiện ở những điểm nào? Những phương pháp thuyết minh nào đã được sử dụng?
b) Văn bản thuyết minh này có nét gì đặc biệt? Tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật nào?
c) Các biện pháp nghệ thuật ở đây có tác dụng gây hứng thú và làm nổi bật nội dung cần thuyết minh hay không?
Trả lời:

a, - Văn bản trên có tính chất thuyết minh
- Tính chất ấy được thể hiện
+ Nêu ra các chủng loại: Ruồi xanh, ruồi trâu, ruồi vàng, ruồi giấm
+ Nêu ra nơi ở: Bất kì chỗ nào có thức ăn đều lấy làm nơi sinh sống
+ Thời kì sinh nở và tác hại của ruồi: “Bên ngoài mang 6 triệu vi khuẩn... môi trường sinh thái”
+ Đặc điển tiêu biểu: “măt ruồi như mắt lưới... không trượt chân”
- Biện pháp thuyết minh, giải thích, nêu số liệu, so sánh được sử dụng
b, - Văn bản thuyết minh này đặc biệt ở chỗ
+ Về hình thức: Giống như văn bản tường thuật một phiên tòa
+ Về cấu trúc: Giống cuộc tranh luận về mặt pháp lí
+ Về nội dung: Giống câu chuyện kể về loài ruồi
- Tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật: kể chuyện, miêu tả, ẩn dụ
c, Các biện pháp nghệ thuật có tác dụng gây hứng thú và làm nổi bật nội dung cần thuyết minh

Câu 2 trang 15 SGK Ngữ văn 9 tập 1:

Đọc đoạn văn sau và nêu nhận xét về biện pháp nghệ thuật được sử dụng để thuyết minh:
Bà tôi thường kể cho tôi nghe rằng chim cú kêu là có ma tới. Tôi hỏi vì sao thì bà giải thích: 'Thế cháu không nghe tiếng cú kêu thường vọng từ bãi tha ma đến hay sao?'. Sau này học môn Sinh học tôi mới biết là không phải như vậy. Chim cú là loài chim ăn thịt, thường ăn thịt lũ chuột đồng, kẻ phá hoại mùa màng. Chim cú là giống vật có lợi, là bạn của nhà nông. Sở dĩ chim cú thường lui tới bãi tha ma là vì ở đó có lũ chuột đồng đào hang. Bây giờ mỗi lần nghe tiếng chim cú, tôi chẳng những không sợ mà còn vui vì biết rằng người bạn của nhà nông đang hoạt động.
Trả lời: Biện pháp nghệ thuật được sử dụng ở đoạn văn này là nghệ thuật kể chuyện kết hợp với giải thích: Kể câu chuyện ngày bé nghe bà kể chuyện về chim cú (chim cú kêu là có ma tới). Sau này học môn sinh vật mới biết là không phải như vậy.

Câu 1 (trang 12 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

- Văn bản thuyết minh cung cấp tri thức khách quan về sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội. Có tính xác thực, khoa học, ngôn ngữ chính xác, cô đọng, chặt chẽ, sinh động.

- Các phương pháp thuyết minh thường dùng :

+ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.

+ Phương pháp liệt kê.

+ Phương pháp nêu ví dụ.

+ Phương pháp dùng số liệu.

+ Phương pháp so sánh.

+ Phương pháp phân loại, phân tích.

Câu 2 (trang 12 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

Văn bản “Hạ Long – đá và nước” :

- Đối tượng thuyết minh : Đá và nước tạo nên cái đẹp lì lạ của Hạ Long.

- Văn bản cung cấp tri thức khách quan, khoa học, chính xác.

- Phương pháp thuyết minh chủ yếu : nêu định nghĩa, giải thích, liệt kê.

- Biện pháp nghệ thuật được vận dụng : tưởng tượng, nhân hóa. Tưởng tượng các cuộc dạo chơi, khơi gợi những cảm giác có thể có, phép nhân hóa tả các đảo.

Luyện tập

Câu 1 (trang 13 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

a. - Văn bản có tính chất thuyết minh, thể hiện qua lời cáo trạng và lời bào chữa để nêu lên đặc điểm của ruồi xanh (họ, giống loài, tập tính sinh sống, sinh đẻ, cấu tạo,...)

- Phương pháp thuyết minh sử dụng : nêu định nghĩa (thuộc họ côn trùng,...), phân loại các loại ruồi, nêu số liệu (số vi khuẩn,...), liệt kê (mắt lưới,...).

b. Nét đặc biệt của văn bản : thuyết minh về loài ruồi dưới hình thức tự sự, kể lại một phiên tòa xử tội ; có sử dụng biện pháp nghệ thuật nhân hóa, miêu tả, ẩn dụ.

c. Các biện pháp nghệ thuật làm nổi bật nội dung thuyết minh và gây hứng thú cho người đọc, cả các bạn đọc nhỏ tuổi.

Câu 2 (trang 14 sgk Ngữ Văn 9 Tập 1):

- Nghệ thuật kể chuyện được sử dụng. Lấy việc ngộ nhận hồi nhỏ làm đầu mối câu chuyện, từ đó nói về tập tính của chim cú dưới hình thức câu chuyện bà kể.

- Phương pháp thuyết minh: giải thích.

A. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

Muốn cho văn bản thuyết minh được sinh động, hấp dẫn, người ta vận dụng thêm một số biện pháp nghệ thuật như kể chuyện, tự thuật, đối thoại theo lối ẩn dụ, nhân hóa hoặc các hình thức vè, diễn ca...
Các biện pháp nghệ thuật cần được sử dụng thích hợp, góp phần làm nổi bật đặc điểm của đối tượng thuyết minh và gây hứng thú cho người đọc.
Các phương pháp thuyết minh thường dùng:
Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.
Phương pháp liệt kê.
Phương pháp nêu ví dụ.
Phương pháp dùng số liệu.
Phương pháp so sánh.
Phương pháp phân loại, phân tích.

B. BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI

Câu 1 (Trang 14 - SGK) Đọc văn bản Ngọc Hoàng xử tội ruồi xanh và trả lời các câu hỏi:a. Văn bản có tính chất thuyết minh không? Tính chất ấy thể hiện ở những điểm nào? Những phương pháp thuyết minh nào đã được sử dụng?b. Văn bản thuyết minh này có nét gì đặc biệt? Tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật nào? c. Các biện pháp nghệ thuật ở đây có tác dụng gây hứng thú và làm nổi bật nội dung cần thuyết minh hay không?

Bài làm:
Văn bản trên thực chất là một bài thuyết minh, cung cấp tri thức về loài ruồi.
Lời của Ruồi thuyết minh về
Tính chất chung về họ, giống, loài
Tập tính sinh sống: sinh đẻ, đặc điểm cơ thể...
.Lời của Thiên Tào thuyết minh về tác hại, nguyên nhân gây ra tác hại của loài ruồi xanh.
Lời của luật sư thuyết minh về cấu tạo bộ phận cơ thể của ruồi xanh.
Các phương pháp thuyết minh bằng:
Định nghĩa: ruồi thuộc họ côn trùng.
Phương pháp phân loại: các loại ruồi.
Dùng số liệu: số vi khuẩn, số lượng sinh sản.
Liệt kê: mắt, chân.
b. Nét đặc biệt của văn bản thuyết minh đó là:
Hình thức: giống như văn bản tường thuật một phiên toà.
Nội dung: giống như câu chuyện kể về loài ruồi.
Những biện pháp nghệ thuật: Bên cạnh các phương pháp thuyết minh, văn bản thuyết minh được trình bày như một văn bản tường thuật một phiên toà và có sử dụng biện pháp nghệ thuật kể chuyện, miêu tả, ẩn dụ, nhân hoá...
c. Các biện pháp nghệ thuật được sử dụng để thuyết minh khiến cho văn bản trở nên sinh động và hấp dẫn hơn, vừa là truyện vui vừa học thêm tri thức.

Câu 2 (Trang 15 – SGK) Đọc đoạn văn sau và nêu nhận xét về biện pháp nghệ thuật được sử dụng để thuyết minh:
Bà tôi thường kể cho tôi nghe rằng chim cú kêu là có ma tới. Tôi hỏi vì sao thì bà giải thích: 'Thế cháu không nghe tiếng cú kêu thường vọng từ bãi tha ma đến hay sao?'. Sau này học môn Sinh học tôi mđi biết là không phải như vậy. Chim cú là loài chim ăn thịt, thường ăn thịt lũ chuột đồng, kẻ phá hoại mùa màng. Chim cú là giống vật có lợi, là bạn của nhà nông. Sở dĩ chim cú thường lui tới bãi tha ma là vì ở đó có lũ chuột đồng đào hang. Bây giờ mỗi lần nghe tiếng chim cú, tôi chẳng những không sợ mà còn vui vì biết rằng người bạn của nhà nông đang hoạt động.
Bài làm:
Biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng ở đoạn văn này là nghệ thuật kể chuyện: Kể câu chuyện ngày thơ ấu nghe bà kể chuyện về chim cú, khi chim cú kêu là có ma tới. Nhưng khi nhân vật được học môn Sinh học, đã hiểu hơn về kiến thức khoa học loài Cú.
==> Văn bản đã sử dụng phương pháp giải thích.

I. Tìm hiểu việc sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh.

1. Ôn tập văn bản thuyết minh.

- Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thường gặp trong mọi lĩnh vực đời sống, có chức năng cung cấp tri thức về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân,… của các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng cách trình bày, giới thiệu, giải thích.

- Văn bản thuyết minh không giống với các văn bản thuộc loại tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận vì kiểu văn bản này không nhằm kể chuyện, tái hiện, biểu lộ tình cảm hay nghị luận mà nhằm cung cấp tri thức về các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và trong xã hội một cách khách quan, chân thực, có ích cho con người.

- Các phương pháp thuyết minh thường dùng: phương pháp định nghĩa, phân loại, nêu ví dụ, liệt kê, nêu số liệu, so sánh,..

2. Viết văn bản thuyết minh có sử dụng một số biện pháp nghệ thuật.

- Đối tượng thuyết minh: Đá và nước tạo nên sự kì lạ vô tận của vịnh Hạ Long.

- Văn bản cung cấp cho người đọc những hiểu biết về vẻ đẹp của một di sản văn hóa thé giới. Bằng sự tinh tế, nhạy cảm của mình, Nguyên Ngọc đã đem đến cho người đọc những tri thức về sự kì lạ của Hạ Long.

- Phương pháp thuyết minh chủ yếu: nêu định nghĩa, giải thích, liệt kê.

- Biện pháp nghệ thuật được vận dụng: ẩn dụ, so sánh, nhân hóa, liên tưởng: "… con thuyền của ta mỏng như lá tre tự nó bập bềnh lên xuống theo con triều", "Và cái thập loại chúng sinh Đá chen chúc khắp vịnh Hạ Long kia, già đi, trẻ lại, trang nghiêm hơn hay bồng nhiên nhí nhanh, tinh nghịch hơn, buồn hơn hay vui hơn…", "…tất cả bọn người đá ấy lại hối hả trở về vị trí của họ”…

II. Luyện tập

Câu 1

a.

- Tính chất thuyết minh thể hiện ở chỗ giới thiệu loài ruồi rất có hệ thống: những tính chất chung về họ, giống, loài, về các tập tính sinh sống, sinh đẻ, đặc điểm cơ thể, cung cấp các kiến thức chung đáng tin cậy về loài ruồi, thức tỉnh ý thức giữ gìn vệ sinh, phòng bệnh, ý thức diệt ruồi.

- Các phương pháp thuyết minh được sử dụng là:

+ Định nghĩa: thuộc họ côn trùng hai cánh, mắt lưới…

+ Phân loại: các loại ruồi.

+ Số liệu: số vi khuẩn, số lượng sinh sản của một cặp ruồi.

+ Liệt kê: mắt lưới, chân tiết ra chất dính…

b.

- Các biện pháp nghệ thuật được sử dụng là:

+ Nhân hóa

+ Có tình tiết.

c. Các biện pháp nghệ thuật có tác dụng gây hứng thú cho bạn đọc nhỏ tuổi: vừa vui, vừa có thêm tri thức.

Câu 2

Đoạn văn này nhằm nói về tập tính của chim cú dưới dạng một ngộ nhận (định kiến) thời thơ ấu, sau lớn lên đi học mới có dịp nhận thức lại sự nhầm lẫn cũ. Biện pháp nghệ thuật ở đây chính là lấy ngộ nhận hồi nhỏ làm đầu mối câu chuyện.

I - KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN NẮM VỮNG

1. Sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh

a) Dựa vào gợi ý dưới đây để nhớ lại kiến thức về văn bản thuyết minh ở chương trình Ngữ văn 8

- Đặc điểm, tính chất của văn bản thuyết minh;

- Mục đích của văn bản thuyết minh (lưu ý phân biệt với mục đích của các phương thức biểu đạt khác như tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận);

- Các phương pháp thuyết minh thông thường.

Gợi ý :

- Văn bản thuyết minh là loại văn bản phổ biến trong mọi lĩnh vực cuộc sống, nhằm cung cấp thông tin về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân,... của các hiện tượng, sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng cách trình bày, giới thiệu, giải thích.

Văn bản thuyết minh khác biệt với các loại văn bản khác như tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận vì nó không nhằm kể chuyện, tái hiện cảm xúc hay tranh luận, mà tập trung vào việc cung cấp thông tin khách quan, chân thực về các hiện tượng xã hội và tự nhiên.

- Để việc truyền đạt gắn liền với mục đích của ngôn ngữ, văn bản thuyết minh cần đảm bảo tính khoa học, chính xác, rõ ràng, chặt chẽ và hấp dẫn.

b) Đọc văn bản thuyết minh Hạ Long - Đá và Nước (SGK Ngữ văn 9, tập một, tr.12 -13) và trả lời câu hỏi:

- Đối tượng thuyết minh của văn bản là gì ?

- Mục đích của văn bản thuyết minh là cung cấp thông tin khách quan về đối tượng, và văn bản có thể làm điều này không ?

Gợi ý :

- Chủ đề của văn bản : sự kì lạ vô tận của vịnh Hạ Long.

- Văn bản mang lại cho độc giả hiểu biết về vẻ đẹp của một di sản văn hoá thế giới. Để khám phá vẻ kì lạ vô tận của Hạ Long, người viết không chỉ sử dụng các phương pháp thuyết minh thông thường. Cái “vô tận, có tri giác, có tâm hồn” của Hạ Long không thể thấy được chỉ qua cách đo đếm, liệt kê, định nghĩa, giải thích, nêu số liệu,... mà còn cần kết hợp với trí tưởng tượng, liên tưởng.

c) Nhận xét về phương pháp thuyết minh của văn bản Hạ Long - Đá và Nước. Ngôn ngữ, cách diễn đạt của văn bản này khác biệt như thế nào so với các văn bản thuyết minh mà bạn đã đọc trước đó ?

Gợi ý : Tùy thuộc vào đối tượng mà người viết sẽ lựa chọn cách thuyết minh phù hợp, nhằm đạt hiệu quả giao tiếp tốt nhất. Văn bản Hạ Long - Đá và Nước thuyết minh về sự kì lạ vô tận của vịnh Hạ Long. Để mô tả vẻ đẹp sống động, kỳ thú, biến ảo của Hạ Long, người viết không chỉ sử dụng các phương pháp thuyết minh thông thường. Cái “vô tận, có tri giác, có tâm hồn” của Hạ Long không thể thấy được chỉ qua cách đo đếm, liệt kê, định nghĩa, giải thích, nêu số liệu,... mà còn cần kết hợp với trí tưởng tượng, liên tưởng.

Tìm kiếm các hình ảnh ẩn dụ, so sánh, nhân hoá, liên tưởng trong bài văn.

II - HƯỚNG DẪN LUYỆN TẬP

1. Xác định chủ đề của văn bản

Gợi ý : Văn bản trên có phải là văn bản thuyết minh không ? Nó mang lại cho chúng ta thông tin gì ?

2. Người viết đã sử dụng những phương pháp thuyết minh nào trong văn bản Ngọc Hoàng xử tội ruồi xanh ?

Gợi ý : Văn bản thuyết minh trên đã sử dụng các biện pháp định nghĩa, phân loại, phân tích, liệt kê, nêu số liệu,... như thế nào ?

3. Trong văn bản trên, người viết có sử dụng các biện pháp nghệ thuật không ? Đó là những biện pháp nào ? Hãy phân tích tác dụng thuyết minh của các biện pháp đó.

Gợi ý :

- Sử dụng hình thức kể chuyện để thuyết minh ; áp dụng mạnh mẽ biện pháp nhân hoá ;

- Việc sử dụng hình thức kể chuyện để thuyết minh có tác dụng gì ? Người viết đã sử dụng biện pháp nhân hoá để làm gì ? Hình thức kể chuyện và biện pháp nhân hoá tạo ra sức hấp dẫn cho văn bản thuyết minh như thế nào ?

4. Đọc lại văn bản Phong cách Hồ Chí Minh và nhận xét về việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong thuyết minh.

Gợi ý : Tìm kiếm các yếu tố miêu tả, so sánh,... trong văn bản này và cho biết chúng đã tác dụng như thế nào trong việc mô tả phong cách kết hợp sự hài hòa giữa truyền thống văn hoá dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại, giữa vĩ đại và giản dị ở Hồ Chí Minh ?