Trăn khổng lồ "xâm chiếm" nước Mỹ

Với cái miệng rộng như xô, chúng gây ra thiệt hại nghiêm trọng đến mức người Mỹ phải tổ chức các cuộc thi săn trăn hàng năm và khuyến khích người dân ăn thịt trăn.

Một số bang ở miền đông nước Mỹ đang đối mặt với vấn nạn "xâm lấn" của loài động vật ngoại lai nguy hiểm, đó là những con trăn khổng lồ từ Đông Nam Á.

"Xuất phát từ Châu Phi, Châu Á và Châu Úc, nhiều loài trăn đã đến Hoa Kỳ nhờ sự phổ biến trong ngành buôn bán thú cưng. Tuy nhiên, qua một sự cố, trăn Miến Điện đã được thả ra tự nhiên", theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS).

"Trăn Miến Điện không phải là loài bản địa nhưng đã thiết lập một quần thể sinh sản ở Nam Florida, trở thành một trong những loài xâm lấn đáng lo ngại nhất trong khu vực. Kể từ khi xuất hiện, chúng đã cạnh tranh với động vật hoang dã bản địa để giành thức ăn, bao gồm động vật có vú, chim và bò sát khác".

Mặc dù chưa có con số chính xác, các chuyên gia của USGS ước tính hiện có hàng chục ngàn trăn đang sinh sống ở Nam Florida, với hàng trăm con được phát hiện mỗi tháng.

Kể từ khi chúng xuất hiện tại đây, quần thể gấu mèo trong khu vực đã giảm 99,3%, số lượng thú có túi giảm 98,9% và quần thể mèo rừng giảm 87,5%. Một số loài như thỏ đầm lầy, thỏ đuôi bông và cáo thậm chí đã hoàn toàn tuyệt chủng.

Thật khó tin, nhưng những con trăn Miến Điện đã tiêu diệt chúng.

Với cái miệng rộng như xô, loài trăn này đang gây thiệt hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái miền Đông nước Mỹ.

Trăn Miến Điện, tên khoa học là Python bivittatus, là loài trăn bản địa của Đông Nam Á. Chúng thường được tìm thấy ở Việt Nam, Thái Lan, Lào, Campuchia và Myanmar, nơi mà chúng được đặt tên.

Đây là một trong những loài rắn lớn nhất trên thế giới, với chiều dài trung bình từ 5 đến 7 mét và cân nặng từ 90 đến hơn 180 kg. Đường kính cơ thể của trăn Miến Điện dao động từ 9 đến 22 cm.

Tuy nhiên, đừng để điều đó đánh lừa bạn, chúng có khả năng há miệng rộng gấp 3-4 lần kích thước hộp sọ của mình, điều này quyết định loại con mồi mà trăn có thể nuốt và tiêu hóa.

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Reptiles & Amphibians cho thấy những con trăn Miến Điện lớn nhất có khả năng há miệng rộng tới 26 cm, tương đương với đường kính của một cái xô hoặc hộp sọ người.

Chu vi miệng của trăn Miến Điện có thể lên tới khoảng 81 cm, tương đương vòng bụng của một người trưởng thành mặc quần cỡ 32. Về lý thuyết, một con trăn Miến Điện có thể nuốt chửng một người trưởng thành Châu Á – tuy nhiên, các vụ trăn ăn thịt người được ghi nhận thường do trăn gấm (Python reticulatus) thực hiện.

Tại Mỹ, trăn Miến Điện đã được ghi nhận ăn các loài động vật rất lớn, như nai, hươu đuôi trắng và cá sấu.

Bruce Jayne, giáo sư tại Đại học Cincinnati và là tác giả của nghiên cứu trên tạp chí Reptiles & Amphibians, cho biết trước đây người ta chỉ nghĩ rằng trăn Miến Điện chỉ có thể ăn các loài động vật nhỏ như chim, thú có túi hoặc tối đa là gấu mèo – dựa trên kích thước mở miệng của mẫu vật trăn lớn nhất từng được bắt, khoảng 22 cm.

Tuy nhiên, nghiên cứu mới của ông và đồng nghiệp chỉ ra rằng trăn Miến Điện thực sự có thể mở miệng đến 26 cm. "Nghe có vẻ không quá nhiều, chỉ lớn hơn 18% thôi", Jayne cho biết.

Đừng quên rằng đó là đường kính miệng, và bạn còn phải nhân với số pi. Kết quả cho thấy tổng diện tích vòng há miệng của trăn Miến Điện sẽ tăng đến 40% khi đường kính miệng của chúng chỉ tăng thêm 4 cm.

Giáo sư Jayne đã chứng kiến tận mắt một con trăn Miến Điện nuốt gọn một con hươu lớn nặng 35 kg, đạt đến 93% diện tích há miệng của nó và tương đương 2/3 trọng lượng của chính con trăn. "Cảnh tượng một loài săn mồi xâm lấn nuốt chửng một con hươu trưởng thành ngay trước mắt thật là điều không thể nào quên", giáo sư Jayne chia sẻ.

Kể từ khi xâm nhập vào Mỹ vào cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, trăn Miến Điện đã khiến quần thể hươu đuôi trắng, loài bản địa ở Nam Florida, suy giảm tới 94,1%. Tỷ lệ này lên tới 98,9% với thú có túi và 99,3% với gấu mèo.

Quần thể mèo rừng tại khu vực này cũng giảm 87,3%, và ở một số nơi, thỏ và cáo đã hoàn toàn tuyệt chủng. Vào những năm 2010, người ta đã cố gắng phục hồi quần thể thỏ bằng cách thả chúng trở lại tự nhiên ở Nam Florida. Tuy nhiên, cứ mỗi 10 con thỏ thả ra, thì 7-8 con lại bị trăn ăn thịt, khiến quần thể thỏ không những không phục hồi mà còn giúp trăn sinh sôi nảy nở mạnh mẽ hơn.

Hiện nay, người Mỹ cũng đang đối mặt với tình trạng trăn Miến Điện xâm lấn mà không biết phải làm gì.

Tổ chức các cuộc thi săn trăn thường niên

Một trong những nguyên nhân giúp trăn Miến Điện chiếm ưu thế ở Nam Florida là khả năng sinh sản mạnh mẽ của chúng. Trung bình, trăn cái có thể đẻ từ 50-100 trứng vào mỗi mùa xuân.

Hầu hết trứng của trăn đều nở thành công, nhờ vào khả năng bảo vệ và chăm sóc trứng của trăn cái trong suốt thời gian ấp. Chúng cũng không ngần ngại ăn bất kỳ loài động vật nào có ý định đánh cắp trứng. Trăn cái sẽ quấn mình quanh trứng, co bóp cơ thể để tăng nhiệt độ trong tổ. Chúng sẽ chỉ ngừng chăm sóc khi con non tự ra khỏi trứng, lột da lần đầu tiên và bắt đầu đi săn.

Những con trăn non phát triển rất nhanh chóng. Chúng có thể tăng gấp đôi chiều dài và trọng lượng cơ thể trong mỗi năm và đạt được khả năng sinh sản từ 18 tháng đến tối đa 4 năm.

Khi đã trưởng thành, trăn Miến Điện đứng đầu chuỗi thức ăn trong suốt cuộc đời kéo dài khoảng 20 năm. Điều này có nghĩa là hầu hết thế hệ trăn Miến Điện đã xâm nhập vào nước Mỹ từ đầu thập niên 2000 vẫn còn tồn tại. Và không có kẻ thù nào có khả năng săn đuổi chúng.

Ngoại trừ con người.

Để kiểm soát quần thể trăn Miến Điện và nâng cao nhận thức của người dân về loài động vật xâm lấn, từ năm 2013, chính quyền tiểu bang Florida đã khởi động một cuộc thi săn trăn hàng năm mang tên Florida Python Challenge.

Trong cuộc thi này, những người tham gia sẽ phải đóng một khoản phí tượng trưng là 25 USD để tham gia thử thách, với giải thưởng lên tới 10.000 USD cho người săn được nhiều trăn Miến Điện nhất, tương đương với 250 triệu VNĐ.

Người tham gia chỉ được phép sử dụng các phương pháp săn bắt trăn được coi là nhân đạo, như súng hơi, súng điện, búa hoặc các dụng cụ tự chế để làm choáng con trăn ngay từ đầu. Sau đó, dao mới được phép sử dụng để tiêu diệt não hoặc chặt đầu trăn – chỉ khi trăn đã bị gây mê hoặc mất hoàn toàn ý thức.

Các phương pháp khác như dùng súng bắn đạn thật, thuốc nổ, bẫy, bả và hóa chất đều bị cấm. Hơn nữa, người tham gia sẽ bị loại ngay lập tức nếu săn nhầm trăn bản địa Mỹ hoặc làm hại những con trăn Miến Điện đã được đánh dấu để nghiên cứu.

Trong mùa giải gần đây nhất năm 2024, Florida Python Challenge đã thu hút 857 người tham gia, loại bỏ được 195 con trăn chỉ trong 10 ngày. Giải thưởng cao nhất đã được trao cho một người chiến thắng với thành tích săn được 20 con trăn.

Các nhà khoa học khuyến khích mọi người hãy thử ăn thịt trăn.

Mặc dù tạo được tiếng vang, nhưng các cuộc thi săn trăn Miến Điện ở Florida chỉ được coi là có tác động truyền thông chứ chưa thực sự hiệu quả về mặt sinh thái. Kể từ năm 2013, chỉ có khoảng hơn 1.000 con trăn Miến Điện bị loại bỏ trong các cuộc thi này.

Việc quản lý loài trăn Miến Điện xâm lấn ở Florida đang gặp bế tắc đến mức, vào năm 2023, một nghiên cứu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) đã xác nhận rằng việc tiêu diệt hoàn toàn trăn Miến Điện là điều không thể đạt được.

Tuy nhiên, một số nhà khoa học đang hy vọng thuyết phục người dân Mỹ tiêu thụ thịt trăn, và nếu điều đó xảy ra, vấn đề trăn Miến Điện xâm lấn sẽ được giải quyết.

Trong một nghiên cứu mới đăng tải trên tạp chí Science Reports, các nhà khoa học đã đến Việt Nam, quê hương của loài trăn Miến Điện, để khám phá cách thức mà nền ẩm thực từ thịt rắn và thịt trăn hoạt động.

Tại Việt Nam, người dân nuôi trăn để lấy da phục vụ cho ngành thời trang cao cấp. Thế nhưng, thịt trăn cũng không bị lãng phí, mà còn được chế biến thành nhiều món ăn như súp, xào, nướng và ruốc.

Tiến sĩ Daniel Natusch, tác giả chính của nghiên cứu từ Đại học Macquarie, cho biết: "Về cơ bản, thịt trăn có vị tương tự như thịt gà, nhưng lại mang chút hương vị của thịt thú rừng".

Do trăn không có chân, thịt của chúng có thể được chế biến một cách triệt để. Hầu như không có gì bị lãng phí trong quá trình giết mổ. Đặc biệt, việc phi lê rất dễ dàng. "Bạn chỉ cần dùng dao theo sống lưng, và bạn sẽ có một miếng thịt dài tới 4 mét", tiến sĩ Natusch cho biết.

"Về mặt dinh dưỡng, thịt bò sát cũng giống như thịt gà. Nó giàu protein, ít chất béo bão hòa và có sức hấp dẫn về mặt thẩm mỹ và ẩm thực rất lớn", nghiên cứu trên tạp chí Science Reports cho biết.

Không chỉ vậy, việc tiêu thụ thịt trăn cũng mang lại lợi ích môi trường kép. Nếu người Mỹ có thể ăn trăn Miến Điện, họ sẽ góp phần loại bỏ một loài động vật xâm lấn. Hơn nữa, ở các quốc gia nuôi trăn lấy thịt, loài này phát thải khí nhà kính rất thấp so với ngành chăn nuôi bò, lợn hay gà truyền thống.

Trăn là loài ăn tạp và có tỷ lệ chuyển đổi thức ăn khá thấp. Chúng chỉ cần 1,2 kg protein khô để sản xuất 1 kg thịt, trong khi đó nuôi gà cần 2,8 kg, lợn 6 kg và bò 10 kg. Điều này có nghĩa là với cùng một lượng thức ăn, bạn có thể sản xuất tới 8 kg thịt trăn thay vì chỉ 1 kg thịt bò.

Điều này rất hợp lý trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và an ninh lương thực đang gặp khó khăn, khi nhân loại cần một nguồn "protein" xanh hơn. Trăn trở thành một lựa chọn lý tưởng trong thời điểm này.

Hơn nữa, nuôi trăn cũng đặc biệt tiết kiệm đất và nước. Ước tính, để sản xuất 1 kg thịt bò, một trang trại trung bình cần khoảng 15.000 lít nước, bao gồm nước uống cho bò, nước để trồng cỏ và làm sạch chuồng trại.

Con số này khoảng 6.000 lít nước cho mỗi 1 kg thịt lợn và 4.300 lít cho mỗi kg thịt gà mà bạn thấy trong siêu thị. Về đất đai, để sản xuất 1 kg thịt bò, chúng ta cần tiêu tốn khoảng 25 mét vuông, trong khi chỉ cần khoảng 8-10 mét vuông cho thịt lợn và 7 mét vuông cho thịt gà.

Khác với bò, nuôi trăn có thể thực hiện trong những chiếc lồng chỉ vài mét vuông, nơi mà những con bò sát này có thể sống hạnh phúc bên nhau.

"Trăn chỉ cần một lượng nước rất ít và thậm chí có thể sống nhờ vào sương đọng trên vảy của chúng vào buổi sáng. Mỗi sáng, một con trăn chỉ cần liếm vảy của mình, và đó là đủ nước cho cả ngày", tiến sĩ Natusch cho biết.

Đặc biệt, trăn có khả năng nhịn ăn trong thời gian dài mà không bị giảm cân đáng kể. Một con trăn ở Việt Nam có thể bị bỏ đói tới 127 ngày, nhưng chỉ mất đi vài % trọng lượng cơ thể. Tiến sĩ Natusch nói: "Về lý thuyết, bạn có thể không cho nó ăn trong một năm".

Tất cả những đặc điểm sinh tồn này một lần nữa làm rõ lý do tại sao trăn Miến Điện ở Đông Nam Á có thể xâm chiếm nước Mỹ chỉ trong hai thập kỷ kể từ khi chúng "đặt chân" đến đó.

Trăn xâm lấn đang tạo ra áp lực lớn lên hệ sinh thái ở các tiểu bang miền Đông Hoa Kỳ. Nhưng nếu người Mỹ đồng ý ăn thịt trăn, như các nhà khoa học hy vọng, đây có thể là một cơ hội tốt cho họ.

Việc ăn trăn không chỉ loại bỏ một loài động vật ngoại lai, mà còn mang lại một nguồn "protein xanh" để phát triển bền vững.