Trạng nguyên (cây)

Trạng nguyên hoặc nhất phẩm hồng (danh pháp khoa học: Euphorbia pulcherrima) là một loài thực vật quan trọng thuộc họ spurge (Euphorbiaceae). Loài này có nguồn gốc từ Trung Mỹ và được mô tả lần đầu vào năm 1834. Nó nổi bật với tán lá đỏ và xanh lá cây, thường được dùng trang trí trong mùa Giáng sinh. Tên gọi phổ biến ‘poinsettia’ bắt nguồn từ Joel Roberts Poinsett, Bộ trưởng Hoa Kỳ đầu tiên tại Mexico, người đã giới thiệu loài cây này vào những năm 1820. Cây trạng nguyên là bụi cây nhỏ hoặc cây nhỏ, cao từ 0,6–4 m (2,0–13,1 ft). Mặc dù được cho là có độc, cây này không gây nguy hiểm nghiêm trọng cho vật nuôi hoặc trẻ em. Tiếp xúc với cây, thậm chí tiêu thụ, thường không gây hậu quả nghiêm trọng, mặc dù có thể gây buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy.

Cây trạng nguyên hoang dã phân bố từ Mexico đến Guatemala, thường mọc trên các sườn dốc ở giữa Thái Bình Dương. Một quần thể nằm sâu trong đất liền tại bang Guerrero của Mexico được cho là tổ tiên của đa số cây trạng nguyên trồng trọt hiện nay. Quần thể trạng nguyên hoang dã bị chia cắt do phá rừng không kiểm soát. Người Aztec đã trồng cây này để sử dụng trong y học truyền thống. Cây trạng nguyên gắn liền với kỳ nghỉ Giáng sinh và là món đồ trang trí mùa phổ biến. Mỗi năm, khoảng 70 triệu cây trạng nguyên thuộc nhiều giống được bán trong khoảng sáu tuần ở Mỹ. Phần lớn cây trạng nguyên này được doanh nghiệp gia đình Ecke phát triển, chiếm một nửa thị trường toàn cầu và 70% thị trường Hoa Kỳ.

Trong tiếng Nahuatl, loài cây này được gọi là Cuitlaxochitl, có nghĩa là ‘hoa phân’. Tên gọi này có thể xuất phát từ việc các loài chim ăn hạt và hạt nảy mầm từ phân của chúng.

Miêu tả

Trạng nguyên là một loại cây bụi hoặc cây nhỏ có thân gỗ, thường cao từ 0,6 đến 4 mét. Lá của nó có dạng răng cưa, màu xanh đậm, dài từ 7 đến 16 cm. Lá trên cùng, còn gọi là lá bắc, có màu đỏ, hồng hoặc trắng và dễ bị nhầm là hoa. Hoa thật sự là những cấu trúc nhỏ màu vàng nằm ở trung tâm của cụm lá.

Canh tác

Trạng nguyên thường khó ra hoa lại sau khi đã nở hoa lần đầu khi mới mua. Loài cây này cần một chu kỳ tối trời liên tục vào ban đêm, ít nhất khoảng 2 tháng vào mùa thu để phát triển hoa. Nếu có ánh sáng vào ban đêm trong thời gian này, cây sẽ bị ảnh hưởng và khó ra nụ. Khi tưới nước, cần tránh tưới quá nhiều để tránh tình trạng nước đọng làm úng rễ. Cây trạng nguyên ưa đất ẩm và không chịu được môi trường quá ướt.

Bệnh tật

Quyền sở hữu thị trường hoa trạng nguyên tại Mỹ

Đến khoảng năm 1981, gia đình Paul Ecke ở Encinitas, California, đã nắm quyền độc quyền trong việc tạo ra giống trạng nguyên tại Hoa Kỳ. Bí mật công nghệ của gia đình này khiến các giống trạng nguyên từ các trại khác không thể cạnh tranh được với những giống mà họ cung cấp. Một trong những cách để tối đa hóa lợi nhuận từ trạng nguyên là làm sao để cây có thể mọc nhiều cành từ một thân, tạo ra cây có hình dạng đầy đặn và màu sắc rực rỡ hơn. Kỹ thuật của Ecke cho phép ghép hai loại trạng nguyên với nhau để tạo ra cây con có dáng dấp rậm rạp và đầy đặn với tỷ lệ gần như hoàn hảo. Vào khoảng năm 1990, công thức bí mật này đã được các nhà nghiên cứu đại học xác minh và công bố rộng rãi. Hiện nay, loại cây lai ưa thích phổ biến đều sử dụng kỹ thuật này (Crossen, 2000).

Ở Việt Nam

Tại Việt Nam, trạng nguyên đỏ rất phổ biến vì loại cây này không chỉ có hoa đẹp mà còn nở vào mùa Xuân, thường được dùng để trang trí Tết. Đây là mùa ít có hoa, và trạng nguyên có thể nhân giống dễ dàng bằng cách giâm cành. Hiện nay, ngoài màu đỏ truyền thống, các nhà vườn cũng đã nhập về, nhân giống và phân phối các giống trạng nguyên với hoa màu sắc khác nhau, dáng thấp và đẹp hơn.

Độc tính theo đồn đại

Ở Hoa Kỳ và có thể một số nơi khác, tồn tại quan niệm sai lầm phổ biến rằng trạng nguyên có độc tính. Nguyên nhân có thể là do nhiều loài trong chi đại kích chứa chất độc, cộng với sự tương đồng trong tên gọi tiếng Anh (poinsettia) với từ poison (chất độc). Quan niệm này bắt nguồn từ năm 1919 khi có tin đồn về cái chết của một đứa trẻ 2 tuổi sau khi ăn lá trạng nguyên. Thực tế là lá trạng nguyên không độc, nhưng những người nhạy cảm với nhựa mủ có thể bị dị ứng, vì vậy tốt nhất là không nên đặt cây trạng nguyên trong nhà nếu có người nhạy cảm. Nếu ăn phải lá trạng nguyên, có thể gây tiêu chảy hoặc nôn mửa.

Trong truyền thuyết

Có một truyền thuyết giải thích tại sao trạng nguyên liên quan đến Lễ Giáng Sinh. Câu chuyện kể rằng một đứa trẻ không có quà tặng cho Chúa Giê-su vào đêm Giáng Sinh đã nhổ những cây cỏ dại bên đường. Đứa trẻ tin rằng món quà dù khiêm tốn nếu được trao tặng với tình yêu chân thành sẽ được Chúa chấp nhận. Khi mang đến nhà thờ, những cây cỏ dại này bất ngờ nở ra hoa đỏ và xanh, và mọi người cảm nhận như chứng kiến một phép màu kỳ diệu của Chúa.

Người Aztec cổ đại xem trạng nguyên như biểu tượng của sự tinh khiết. Sau nhiều thế kỷ, các tín đồ Cơ đốc giáo đầu tiên tại Mexico đã tiếp nhận trạng nguyên như là hoa Nô en quý giá của họ. Trạng nguyên Mexico, hay còn gọi là hoa Nô en, hoa Giáng sinh (Christmas flower) ở Bắc Mỹ, được sử dụng rộng rãi làm hoa trang trí trong mùa lễ Giáng sinh.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, trạng nguyên được gọi là 'hoa Ataturk' vì đây là loài hoa yêu thích của Ataturk, người sáng lập Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.

Một số hình ảnh

Chú giải

• Cynthia Crossen, 'Cây trang trí phổ biến vào dịp lễ,' Wall Street Journal, 19 tháng 12 năm 2000.
• Thông tin về độc tính
• CSDL USDA PLANTS, Mã số EUPU9, E. pulcherrima Willd. cũ Klotzsch
• Trang web về trạng nguyên của Đại học Illinois, UIUC Lưu trữ 2009-02-01 tại Wayback Machine
• Hỏi đáp về trạng nguyên tại Master Gardener Kris Lưu trữ 2007-03-10 tại Wayback Machine
• Trạng nguyên ở châu Phi Lưu trữ 2007-01-08 tại Wayback Machine
• Dữ liệu từ Đại học bang Ohio.
• Câu hỏi thường gặp về trạng nguyên.
• Trạng nguyên trong nhà Lưu trữ 2011-06-07 tại Wayback Machine.
• Hardingnursery Lưu trữ 2007-03-02 tại Wayback Machine