Triết lý sản xuất của Nhật Bản đang gặp phải những lời chỉ trích nặng nề vì việc áp dụng quá mức

Just In Time đã đóng góp không ít vào thành công của hãng Toyota và được coi là một cuộc cách mạng trong lĩnh vực kinh doanh. Tuy nhiên, hiện nay, nó lại bị coi là nguyên nhân gây ra sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo tờ New York Times, Toyota nổi tiếng với hiệu suất lao động. Triết lý 'Just In Time' trong sản xuất của Toyota, đưa ra các thiết bị và nguyên liệu đúng thời điểm và đúng vị trí cần, giúp hãng này tiết kiệm chi phí lưu kho.

Trong 50 năm qua, triết lý 'Just In Time' đã lan rộng trên toàn cầu không chỉ trong ngành ô tô mà còn trong nhiều lĩnh vực khác như thời trang, ẩm thực và dược phẩm. Họ ưu tiên cách sản xuất chặt chẽ, nhanh chóng thích ứng với biến đổi thị trường và giảm thiểu chi phí tồn kho.

Tuy nhiên, sự gián đoạn trong chuỗi cung ứng sau đại dịch đã làm nhiều người chỉ trích việc triết lý sản xuất này được áp dụng quá mức, gây ra khủng hoảng khan hiếm vật tư và thiết bị.

Khi các nhà máy phải dừng hoạt động và tuyến đường biển gặp khó khăn, nhiều nền kinh tế trên thế giới đối diện với thiếu hụt hàng hóa từ thiết bị điện tử đến quần áo, tất cả đều bởi triết lý 'Just In Time'.

Theo tờ New York Times, thị trường hiện đang biến đổi không đều làm cho triết lý 'Just In Time' trở nên lạc hậu.

'Chuỗi cung ứng hiện nay như đang rơi vào tình trạng khủng hoảng. Trong cuộc đua giảm giá và chi phí, các nhà sản xuất đã nhận ra những rủi ro của chiến lược này. Bây giờ, chúng ta phải chịu đựng hậu quả từ những rủi ro đó', Chuyên gia Willy C.Shih của trường đại học Harvard nhận định.

Biểu hiện rõ nhất của hậu quả mà 'Just In Time' gây ra trong đại dịch là sự thiếu hụt chip điện tử trong ngành sản xuất ô tô, nơi mà triết lý sản xuất này đã được sáng tạo. Sự thiếu hụt chip đã khiến nhiều nhà máy từ Ấn Độ đến Mỹ phải tạm dừng hoạt động.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay cũng là minh chứng cho sự thống trị của triết lý 'Just In Time' trong đời sống hàng ngày. Điều này làm cho hãng Nike và nhiều công ty thời trang khác gặp khó khăn trong việc cung cấp hàng hóa cho các cửa hàng bán lẻ trong mùa dịch. Đồng thời, nó cũng khiến cho nhiều công ty xây dựng phải gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguyên liệu đơn giản như nước sơn.

Thậm chí, chính triết lý này đã đóng góp vào sự thiếu hụt trang thiết bị y tế cho những nhân viên y tế tại tuyến đầu chống dịch trong mùa Covid-19.

Giảm tồn kho, giảm chi phí

Trước đây, triết lý sản xuất 'Just In Time' đã được xem là một cuộc cách mạng trong thế giới kinh doanh. Bằng cách giảm tồn kho xuống mức thấp nhất có thể, các nhà bán lẻ có đủ không gian và nguồn lực cho các mặt hàng khác. Phong cách sản xuất này cho phép các nhà máy linh hoạt thay đổi sản phẩm để phản ứng với thị trường, giúp các doanh nghiệp duy trì cấu trúc nhỏ gọn và có thể điều chỉnh kịp thời trước sự biến động của nhu cầu tiêu dùng.

Thực tế, những biện pháp này còn tạo ra lợi ích cho các công ty, thúc đẩy sự đổi mới và kích thích thương mại, vì vậy chắc chắn sẽ tiếp tục được sử dụng sau khi đại dịch kết thúc. Đặc biệt là việc tiết kiệm chi phí có thể được trả lại cho cổ đông dưới hình thức cổ tức hoặc mua lại cổ phiếu, vì vậy không có lý do gì để các doanh nghiệp từ bỏ chúng, mặc dù đây là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt hàng hóa hiện nay.

Hãng sản xuất chip Intel gần đây thông báo sẽ đầu tư 20 tỷ USD để xây dựng một nhà máy ở Arizona nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ châu Á. Tuy nhiên, số tiền này vẫn ít hơn 26 tỷ USD dành cho việc mua lại cổ phiếu trong giai đoạn 2018-2019, mà có thể đã được sử dụng để mở rộng quy mô sản xuất.

'Đây là một khoản đầu tư mà các doanh nghiệp không từng nghĩ đến', Chuyên gia kinh tế William Lazonick của trường đại học Massachusetts nói với mỉm cười.

Với quan điểm giảm giá thành, hạ chi phí xuống mức thấp nhất có thể, nhiều doanh nghiệp đã kết hợp 'Just In Time' với việc thuê ngoài từ các nhà máy ở Châu Á. Kết quả là khi đại dịch gây gián đoạn chuỗi cung ứng, hàng loạt công ty bị thiếu hàng hóa để tiếp tục hoạt động.

Lạm dụng

Thực tế, triết lý 'Just In Time' đã được Nhật Bản áp dụng từ thời sớm nhằm phục hồi đất nước sau Thế chiến II. Phương pháp này nhằm thích ứng với thời kỳ kinh tế rối ren.

Nhật Bản, một quốc gia thiếu tài nguyên và dân số tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn, phải tiết kiệm và giảm thiểu chi phí tồn kho xuống mức tối thiểu. Điều này làm cho Toyota thường tránh việc lưu kho và thỏa thuận với các nhà cung ứng để đảm bảo nguyên liệu và thiết bị chỉ được cung cấp khi cần thiết.

Vào những năm 1980, thành công của nền kinh tế Nhật sau Thế chiến II đã khiến triết lý 'Just In Time' trở thành đề tài được ca ngợi như một phương pháp kinh doanh mang lại lợi nhuận.

'Các công ty đã áp dụng thành công phương thức vận hành tinh giản này không chỉ tiết kiệm tiền cho chi phí vận hành nhà kho mà còn giúp doanh nghiệp trở nên linh hoạt hơn', một bài thuyết trình của McKinsey cho ngành dược phẩm năm 2010 nhấn mạnh.

Theo McKinsey, doanh nghiệp có thể tiết kiệm đến 50% chi phí lưu kho nếu áp dụng cách quản lý 'Just In Time' này vào hệ thống của mình.

Mặc dù nhiều doanh nghiệp ưa chuộng cách quản lý sản xuất nhưng một số chuyên gia cho rằng chúng ta đang tiến quá xa.

'Chúng ta đã đi quá xa. Cách các doanh nghiệp quản lý kho sẽ thay đổi sau khi đại dịch kết thúc', Chuyên gia Knut Alive của McKinsey đã thừa nhận.

Chuyên gia ManMohan S.Sodhi của trường đại học kinh doanh London cho rằng nhiều công ty đã lơ là rủi ro gián đoạn sản xuất để làm đẹp sổ sách với nhà đầu tư, điều này gây ra tình trạng thiếu hụt hàng như hiện nay. Việc tiết kiệm chi phí lưu kho khiến họ có thêm tiền cho các hoạt động khác và tạo ra ấn tượng tốt hơn với nhà đầu tư.

Một nghiên cứu từ 1981 đến 2000 cho thấy các doanh nghiệp Mỹ đã giảm hàng tồn kho trung bình 2% mỗi năm. Tiền tiết kiệm từ đó được dùng cho lợi ích của cổ đông như mua lại cổ phiếu.

Trong khoảng 10 năm trước khi đại dịch Covid-19 bùng phát, một nghiên cứu của Ngân hàng Quốc tế đã cho thấy các doanh nghiệp Mỹ đã chi hơn 6 nghìn tỷ USD để mua lại cổ phiếu. Số tiền chi cho hoạt động mua lại cổ phiếu hiện nay cao gấp 3 lần so với 10 năm trước.

Tại các công ty ở Nhật Bản, Anh, Pháp, Canada và Trung Quốc, hoạt động mua lại cổ phiếu đã tăng gấp 4 lần trên thị trường.

Việc mua lại cổ phiếu giảm số lượng giao dịch trên thị trường và đẩy giá cổ phiếu cao hơn, từ đó tăng tài sản cho các cổ đông. Tuy nhiên, tiền tiết kiệm từ triết lý 'Just In Time' không được tái đầu tư vào sản xuất hoặc dự phòng cho rủi ro như hiện nay mà thường được chảy vào túi của cổ đông.

Tội đồ

Khi đại dịch bùng phát tại Mỹ, nền kinh tế số một này bị thiếu máy thở do các doanh nghiệp không cung cấp đúng lúc.

'Khi bạn cần máy thở, các nhà sản xuất phải cung cấp, bạn không thể bào chữa rằng ‘chi phí lưu kho quá cao nên chúng tôi không có đủ hàng’', Chuyên gia Sodhi châm biếm.

Tương tự với ngành ô tô, các nhà sản xuất đã giảm đơn đặt hàng vì nghĩ rằng nhu cầu sẽ giảm trong mùa dịch, nhưng khi kinh tế hồi phục, họ nhận ra rằng họ không có đủ hàng lưu kho để đáp ứng nhu cầu trên thị trường.

Điều này đang xảy ra ở hầu hết các ngành nghề ưa chuộng sử dụng 'Just In Time' trong sản xuất. Hãng Van Horn, Metz & Company, chuyên cung cấp sơn, mực và hóa chất công nghiệp, thường chỉ trễ giao hàng 1% so với số lượng đơn hàng yêu cầu. Nhưng hiện nay, họ chỉ có thể hoàn thành đến 1/10 số đơn hàng vì thiếu nguyên liệu.

Điều đáng chú ý là các chuyên gia đã cảnh báo về tình hình này từ nhiều năm trước nhưng không ai chú ý. Cổ đông vẫn mong muốn giá cổ phiếu tăng, CEO nhận thưởng lớn nếu tiết kiệm chi phí, các nhà máy vẫn ký hợp đồng sản xuất trong khi người tiêu dùng được hưởng giá rẻ hơn.

Năm 1999, trận động đất ở Đài Loan gây gián đoạn nhiều nhà máy sản xuất chip. Năm 2011, động đất và sóng thần tại Nhật Bản ảnh hưởng đến nhiều nhà máy, cảng biển và tạo ra tình trạng thiếu hụt chip điện tử ngắn hạn. Đồng thời, trận lụt ở Thái Lan cùng năm khiến thị trường phần cứng máy tính gặp khó khăn.

Bất chấp những sự kiện trên, các tập đoàn lớn vẫn ưa chuộng sử dụng 'Just In Time'.

'Câu hỏi là liệu chúng ta có thể dừng việc cố gắng giảm chi phí như một điều kiện tiên quyết trong kinh doanh hay không? Tôi nghĩ không, vì người tiêu dùng sẽ không chấp nhận việc tăng giá sản phẩm vì chi phí lưu kho tăng lên nếu họ không đối diện với tình hình khẩn cấp như hiện tại', Chuyên gia Willy C.Shih từ trường đại học Harvard nhấn mạnh.