Triết lý về tình yêu

Triết lý về tình yêu? Bạn đã từng thử chưa? Tại sao suy nghĩ trong khi làm tình lại là vi phạm luật cơ bản của việc giao hợp? Nhan sắc sinh ra tình yêu hay tình yêu sinh ra nhan sắc? Có phải nó yêu tôi chỉ vì tôi yêu nó?... Triết gia đường phố tài năng của thế kỉ 21, Alain de Botton sẽ cùng bạn 'triết học' trong cuốn tiểu thuyết đầu tay Luận về yêu qua ngòi bút điệu luyện, sắc sảo nhưng cũng vô cùng hóm hỉnh của mình.

Bạn đã từng thầm thì với người kia rằng: 'Bạn là định mệnh của cuộc đời tôi'. Có phải trước khi chúng ta sinh ra, Chúa trời đã sắp đặt chúng mình sẽ thuộc về nhau. Hoặc có một giải thích thực tế hơn, đơn giản là con người chỉ phát minh ra số phận để tạo ra ý nghĩa cho sự ngẫu nhiên.

Ví dụ, theo như nhân vật “tôi” trong câu chuyện tính toán, khả năng anh ta và cô nàng Chleo xinh đẹp có thể ngồi cạnh nhau vào một buổi sáng tháng Chạp trên bầu trời của biển Manche trong một chiếc Boeing của British Airways từ Paris-London chỉ là 1 trên 989,727. Xác suất này nhỏ tới mức anh ta cảm tưởng “từ khi mỗi người chúng ta sinh ra, dường như cái tâm trí lớn lao trên trời cao đã khéo léo xê dịch quỹ đạo của chúng ta để một ngày nọ chúng ta gặp nhau trên tuyến đường Paris-London.

Thử tưởng tượng lại lần đầu tiên bạn chạm mặt với người ấy. Có lẽ là vô tình hơn bất kỳ lý do nào khác. Nếu bạn chỉ trễ một chuyến xe buýt, hoặc làm một cuộc gọi nữa, hoặc chỉ cần bước vào khi cô ấy vừa bước ra, có lẽ mọi thứ đã khác đi.

Dưới ánh sáng của tình yêu, con người có thể biến mọi thứ trở nên kỳ diệu hơn. Một sự việc có vẻ như là không thể xảy ra bỗng trở nên có thể, và mọi kế hoạch được vạch ra cẩn thận. Bởi giờ đây, bạn có thể nói: 'Từ lúc gặp em, tôi đã biết đó là định mệnh của cuộc đời mình'.

Vì sao lại làm như vậy? Vì con người cần một lời giải thích cho mọi sự kiện. 'Chúng ta tạo ra số phận để tránh sự bất an, để không phải nhận ra rằng chúng ta là người tạo ra ý nghĩa cho cuộc sống của chính mình. Không có số phận được viết sẵn (và do đó không có người đang đợi chúng ta), và người mà ta gặp không có ý nghĩa ngoài những gì ta gán cho họ. Tóm lại, không ai viết trước câu chuyện của ta hay đảm bảo tình yêu cho ta'.

Khi tình yêu đã nảy mầm, bạn biết rằng bạn đã thay đổi mãi mãi từ ngày hôm qua. Lý trí trở nên mờ nhạt, và bạn bắt đầu tôn thờ cô ấy. Mọi thứ cô ấy nói trở nên thú vị hơn. Điều quan trọng không phải là nội dung của những gì cô ấy nói, mà là việc cô ấy đang nói điều đó.

Dậy đi, quay trở lại hiện thực đi. Bạn chỉ gặp cô ấy một lần thôi. Nhưng chỉ trong thoáng chốc chia tay, bạn đã cảm thấy một sự mất mát không hiểu được. Đó có thể là tình yêu chăng? Rồi cả ngày, điện thoại trở thành một phần của sự đau đớn, vì bạn muốn kết nối ngay lập tức, để hiểu hết về cô ấy và dập tắt ngọn lửa trong lòng.

Nhưng Alain khuyên bạn nên chậm rãi, vì 'niềm đam mê ban đầu cần được xây dựng trên sự không biết.' Hãy thong thả để trải nghiệm những khoảnh khắc đầy thú vị nhưng cũng đầy khó khăn trong tình yêu này. Đừng vội vàng tiến vào hay trách cô ấy lạnh lùng, nhớ rằng 'người hấp dẫn nhất không phải là người cho ta hôn ngay (họ sẽ mất đi sự hứng thú) hoặc là người không bao giờ cho phép ta hôn họ (chúng ta sẽ nhanh chóng quên), mà là người biết cách cân nhắc giữa hy vọng và tuyệt vọng một cách hợp lý.'

Hẹn hò

Sau một số tin nhắn thuyết phục, cuối cùng người ấy đã đồng ý gặp bạn trong một cuộc hẹn. Và rồi, cuộc gặp đầu tiên luôn mang một không khí kỳ lạ vì bạn biết rằng 'tán tỉnh một người mà bạn cảm thấy không thoải mái thì dễ, và người tán tỉnh vụng về nhất cũng có thể được coi là một tài năng tốt.' Nhưng đối với thiên thần ngồi ngay trước mặt mà bạn thầm yêu thương, thật khó để không biến mình thành một kẻ ngốc.

Bạn sẽ bắt đầu đặt những câu hỏi nhạt nhẽo, lố bịch và cô ấy cũng sẽ đáp lại như khi có ai đó gõ từ khóa tìm kiếm trên Google, như 'Em thích đọc sách gì? ('Joyce, Henry James, hoặc khi rảnh rỗi, tờ Cosmopolitan'), Em có thích công việc của mình không? ('Mỗi công việc đều như lò cà phê, anh có nghĩ như vậy không?'), Nếu được chọn ở bất cứ đâu, em muốn ở nước nào? ('Em vẫn thấy thoải mái ở đây, hoặc bất cứ đâu miễn là không cần phải cắm ổ cắm cho máy sấy tóc của mình')..' Đằng sau loạt câu hỏi vô bổ đó là những câu hỏi trực tiếp nhưng không dễ dàng hỏi như 'Em thực sự là ai?', 'Em có thích anh không?', 'Anh phải làm gì để thu hút em?' bởi vì sự thân mật cần thời gian để phát triển.

Ân ái lần đầu

Tuy nhiên, buổi diễn vẫn tiếp tục khi cả diễn viên và khán giả đều muốn kết thúc, tắt đèn, và tìm nơi riêng để mở lòng hơn. Và không gì thuận tiện hơn việc ở nhà cô ấy. Trong khi thực hiện tình ái lần đầu, liệu bạn có nên suy nghĩ? Không nên, vì 'tình dục là bản năng, phi lý trí và tự nhiên, trong khi suy nghĩ là thận trọng, phân biệt và mang tính chất đánh giá. Suy nghĩ trong khi làm tình là vi phạm luật căn bản của quan hệ tình dục.'

Yêu là một hành trình trốn chạy, nhưng trốn khỏi cái gì? Trốn khỏi sự rối loạn của chính bản thân khi chúng ta đi tìm một người mà chúng ta xem là lý tưởng. Nhưng sẽ ra sao nếu người tuyệt vời đó cũng đáp lại tình yêu của chúng ta? 'Khởi đầu của một tình yêu nào đó nằm ở việc thúc đẩy thoát khỏi bản thân và khuyết điểm của chúng ta thông qua một sự liên kết với vẻ đẹp và phẩm chất cao quý. Nhưng nếu họ cũng yêu chúng ta, chúng ta buộc phải quay trở lại với chính mình, và như vậy, chúng ta được nhắc nhở về những thứ đã đưa chúng ta vào tình yêu ban đầu.'

Theo tư duy phương Tây, tình yêu 'chỉ là một hướng đi, không phải là điểm đến, và nó tự đốt cháy bản thân để đạt được mục tiêu của mình, đó là sở hữu (trong giường hoặc bằng cách khác) người mà chúng ta yêu' như trong 'toàn bộ truyền thống văn học ở Provence thế kỷ 12 được xây dựng trên việc trì hoãn quan hệ tình dục, nhà thơ vẫn phàn nàn với người phụ nữ từ chối lời mời từ một quý ông tuyệt vọng.'

Tình yêu bắt nguồn từ sự mong mỏi mãnh liệt, từ khao khát đạt được mục tiêu chứ không phải sự hạnh phúc khi đạt được. Hoặc theo triết gia Plato, tình yêu sinh ra từ mong mỏi tìm thấy nửa kia của mình, và có lẽ sẽ chết khi bạn đã tìm thấy họ.

'Ban đầu, mọi con người đều là loài động vật lưỡng tính, có lưng và hông kép, bốn tay, bốn chân và hai khuôn mặt hướng về hai phía trên cùng một cái đầu. Những con người lưỡng tính mạnh mẽ đến mức thần Zeus phải chia cắt chúng thành hai phần, nam và nữ, và từ đó, mọi người đàn ông và phụ nữ đều dành cho nhau một niềm khao khát, trong niềm nhớ nhung mù mịt không biết phân biệt, tìm kiếm nửa kia mình đã bị mất.'

Nếu tình yêu bắt nguồn từ sự tách biệt, từ khao khát tìm kiếm nửa kia trong dòng người đông đúc của 7 tỷ người trên trái đất này, liệu tình yêu có còn tồn tại khi hai mảnh ghép tìm thấy nhau hay không?

Trong lúc yêu

Tuy nhiên, không phải lúc nào cả hai đều tự hỏi, mình yêu nhau vì lý do gì. Có nhiều điều hơn cần quan tâm trong tình yêu, như tại sao cô ấy lại chọn đôi giày mà bạn thấy là xấu nhất thế giới, nhưng cô ấy vẫn mặc chúng mỗi ngày. Sự tương đồng đưa chúng ta lại gần nhau, nhưng chỉ khi gần nhau đủ lâu, chúng ta mới nhận ra 'các mối quan hệ không bao giờ hoàn hảo như chúng ta tưởng tượng trong những cuộc hành trình dài trên tàu hỏa, khi chúng ta lén lút nhìn một người đẹp qua cửa sổ', chính sự mơ hồ khiến bạn muốn khám phá họ, vì 'có lẽ, những người dễ khiến chúng ta yêu nhất là những người mà chúng ta không hiểu biết gì.'

Chỉ khi sống cùng nhau, chúng ta mới nhận ra con người kia trông thật hoàn hảo khi nhìn qua ống kính, nhưng lại vô cùng xa lạ khi sống chung. Tại sao cô ấy không bao giờ đậy nắp hộp kem đánh răng? Tại sao cô ấy không dành thời gian để đọc sách mà lại xem phim trên mạng, những bộ phim mà bạn cho là hoàn toàn không có ý nghĩa? Con người thực sự của cô ấy đấy! Con người 'tưởng tượng' mà bạn đã yêu từ những ngày đầu tiên đâu rồi. Đột nhiên, bạn cảm thấy như một đứa trẻ lạc trong bàn tay của mẹ. Đây là lúc tình yêu trưởng thành cần thời gian. Nhưng thời gian để làm gì?

- Để hiểu rõ cô ấy là ai thật sự. Bạn nhìn thấy điều gì ở người mình yêu? Câu hỏi này có ý nghĩa gì? Nó có nghĩa là cô ấy là ai thực sự hay cô ấy là ai trong mắt bạn. Và nếu có 2 câu trả lời cho 2 câu hỏi này thì sao? Khi yêu, bạn có khả năng đánh giá được điều gì là thực tế và điều gì là gần với thực tế không, hay theo cách của Descartes, 'một người có thể thấy chiếc xe buýt màu đỏ, nhưng liệu nó thực sự là màu đỏ hay không?' (Liệu chú chó sẽ nhìn thấy chiếc xe buýt màu gì?). Và liệu người bạn yêu có thực sự tồn tại hay bạn chỉ tưởng tượng ra họ? (Như việc với chú gấu bông trên giường mà bạn vẫn ôm ấp và chia sẻ mỗi khi buồn, liệu 'vật đầy lông' đó có thực sự sống tồn tại hay nó chỉ là một nhân vật hư cấu do bạn tạo ra?)

Có một câu chuyện về một căn bệnh kì lạ như sau. 'Trong lịch sử y học, có một trường hợp một người sống trong sự lừa dối kỳ lạ rằng anh ta là một quả trứng chiên. Ý tưởng này đã thâm nhập vào tâm trí anh ta một cách bí ẩn, và hiện anh ta từ chối ngồi xuống bất cứ nơi nào vì lo sợ sẽ 'vỡ ra' và 'đổ lòng đỏ ra ngoài'. Các bác sĩ đã thử nhiều loại thuốc khác nhau nhưng không có cái nào hiệu quả. Cuối cùng, một bác sĩ đã đề xuất anh ta nên mang theo một ổ bánh mì nướng mọi lúc, để đặt lên bất kỳ cái ghế nào anh ta muốn ngồi và tránh làm vỡ lòng đỏ. Từ đó, mọi người thấy anh ta luôn kè kè ổ bánh mì nướng trên tay, và cuộc sống của anh ta trở lại bình thường.'

Kể câu chuyện này để làm gì? Chỉ để cho thấy rằng mặc dù một người có thể sống trong sự lừa dối (tình yêu, hoặc niềm tin rằng họ là một quả trứng), nhưng nếu họ tìm thấy sự thật (một người tình khác trong sự lừa dối tương tự hoặc một miếng bánh mì nướng) thì mọi thứ có thể trở nên ổn. Sự lừa dối không gây hại cho họ, họ chỉ tổn thương khi họ là người duy nhất tin vào nó, khi họ không thể tạo ra một môi trường trong đó họ có thể sống.'

- Để hiểu rằng bạn là ai. Con người bản chất là sinh vật xã hội. Loài người cần nhau để định nghĩa bản thân. Bạn hình thành nhân cách của mình từ những người xung quanh, nhưng như thế nào bạn có thể biết bạn là ai nếu bạn sống cô đơn và không tiếp xúc với ai?

Và có lẽ người yêu của bạn là chiếc gương sáng nhất phản ánh cá tính của bạn. 'Nếu không có tình yêu, chúng ta mất khả năng sở hữu một tính cách thực sự, nhưng nếu có tình yêu, đó là sự xác nhận về bản thân.' Nhờ vào tình yêu, chúng ta dần dần có khả năng hiểu được nhau và cả chính bản thân mình.

- Để cả hai hiểu rằng tình yêu và tự do cần phải cùng tồn tại. Ví dụ, bạn muốn người yêu đọc sách nhưng cô ấy không muốn. Liệu bạn có thể ép buộc cô ấy vì tình yêu hay không?

Theo triết gia John Stuart Mill, chúng ta chỉ có thể thực thi quyền lực một cách chính đáng lên người khác, chống lại ý muốn của họ nếu họ có ý định làm hại người khác. Nhân danh lợi ích của cô ấy không thể là điều kiện đủ để đảm bảo tính chính đáng cho hành động tước đoạt tự do của bạn. Theo Mill thì kể cả bạn yêu họ, bạn vẫn phải cố bình thản mà đối mặt với tủ sách trống rỗng của cô ấy nếu bạn không muốn xâm phạm tự do của cô.

- Để hiểu rằng con tim có những lúc hục hoặc. Bạn có thể nghi vấn rằng có thể tình yêu đã đến giai đoạn thoái trào. 'Mặc dù chúng ta có thể hạnh phúc thế nào với người tình, tình yêu của chúng ta với họ vẫn cần thiết phải ngăn chúng ta tìm đến các phương án thay thế. Tại sao phải ngăn cản điều này, nếu như chúng ta yêu họ?

- Để chống lại nỗi sợ hạnh phúc. Hội Thầy thuốc Anh có định nghĩa một căn bệnh gọi là chứng suy giảm hứng thú. 'Tại sao có những trường hợp khi cả hai đang đứng trên đỉnh của tình yêu, thì đột nhiên một người tự tử để đột ngột chấm dứt cuộc tình. Có thể, họ đang mắc chứng suy giảm hạnh phúc kia. Nguyên do là gì? Con người cần quá khứ và tương lai để sưởi ấm hiện tại.

'Nếu sự gắn bó được xem như một ổ trứng, thì việc gắn bó bản thân với hiện tại là mạo hiểm như liều lĩnh đặt tất cả trứng của một người vào cái rổ hiện tại, thay vì phân phối chúng giữa những rổ của quá khứ và tương lai.'

Và nếu đột nhiên thứ hạnh phúc vẫn được người ta kí gửi trong ngân hàng 'tương lai' để che chở cho 'một hiện thực sớm nở chúng tàn, không hoàn hảo, và đầy nguy hiểm' đột nhiên bị thực tại đón bắt hết thì sao? Họ phải phản ứng lại, bằng cách từ bỏ ngay cái hiện tại rực rỡ kia, và lại trú ngụ vào sự bất trắc nhưng an toàn của hạnh phúc trong tương lai.

Trước khi chia tay

Khủng bố trong tình yêu.'Khi một người đã bắt đầu mất sự quan tâm, rõ ràng người kia hầu như chẳng thể làm gì để ngăn chặn quá trình.' Câu hỏi 'Tại sao em không còn yêu anh' cũng khó như câu hỏi 'Tại sao em yêu anh' vậy? Nhưng nếu chỉ một người buông tay mà người kia vẫn bám chặt, thì kiểu gì xung đột cũng xảy ra. 'Da diết nài nỉ người kia trở lại bằng bất cứ giá nào, kẻ đang yêu có thể lấn sân sang sự khủng bố tình ái lúc nào không biết, một sản phẩm của những tình huống không thể cải hồi, bằng một loạt những ngón nghề (sưng sỉa, ghen tuông, tội lỗi) nhằm buộc người kia trao lại tình yêu, bằng cách bùng nổ (những hàng nước mắt, cơn thịnh nộ hay sao đó) trước mặt người ấy.' 

Và có lẽ đây là giai đoạn khủng hoảng nhất trong hành trình yêu, vì “yêu đơn phương có thể đau đớn, nhưng mà nó là một nỗi đau an toàn bởi vì nó không gây tổn hại cho ai cả trừ bản thân mình”, nhưng đến giai đoạn này thì cả đều phải chịu tổn hại. Tên khủng bố  làm mọi cách, 'đưa ta những thông điệp có tính nhập nhằng sâu sắc, gào lên cầu cứu và cầu sự chú ý, trong khi cùng lúc từ chối nếu được người kia nhuộng bộ, muốn được người kia hiểu mà không cần phải nói ra ', 'em phải yêu anh', 'anh sẽ buộc em phải yêu anh bằng cách giận lẫy với em hoặc làm em ghen tuông'. Tất cả chỉ để mặc cả quyền lực lên người mình yêu, nhưng cô ấy vẫn không phản ứng, không ghen tuông, và hoàn toàn thờ ơ như vị doanh nhân trong chuyện sau. Có lẽ, đây là dấu hiệu cho thấy anh chàng nên từ bỏ.
 

'Có câu chuyện về một doanh nhân Ý giàu có, chiều nọ, nhận được cú điện thoại đến văn phòng từ một nhóm khủng bố, bảo ông ta rằng chúng đã bắt cóc con gái út của ông. Chúng đòi một món tiền chuộc khổng lồ, và đe dọa nếu ông ta không trả, con gái ông sẽ không bao giờ thấy lại ánh mặt trời. Nhưng vị doanh nhân thản nhiên đáp rằng, nếu chúng giết đứa bé, ông sẽ biết ơn chúng lắm. Ông mệt mỏi giải thích rằng mình có mười đứa con, và tất cả chúng đều là nỗi thất vọng lớn lao và gian truân lớn lao với ông, tốn cơm tốn vải và là kết quả không may của chỉ vài lần ráng sức trên giường trước đây của ông. Ông sẽ không trả tiền chuộc, và bọn chúng có muốn giết đứa bé thì tùy. Và sau thông điệp thẳng thừng, vị doanh nhân dập máy. Vài giờ sau, cô bé được thả.' 

Kết thúc và bắt đầu

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều kẻ cứng đầu không thể chấp nhận sự thật rằng cô ấy đã yêu người khác mà thốt lên một nguyên tắc rất chính đáng của những kẻ đường cùng. “Chẳng phải quyền của tôi là được yêu và bổn phận của cô là yêu tôi sao?” Tình yêu của cô ấy là thiết yếu, sự hiện diện của cô bên cạnh tôi trên giường cũng quan trọng như là sự tự do hay quyền sống. Nếu chính phủ đảm bảo cho tôi hai thứ đó, tại sao họ lại không thể đảm bảo cho tôi quyền được yêu? Tại sao họ lại nhấn mạnh vào quyền được sống và tự do ngôn luận trong khi tôi không màng quan tâm đến hai thứ đó, nếu như không ai có thể mang cho tôi ý nghĩa cuộc đời? Sống để làm gì nếu không có tình yêu và không được lắng nghe? Tự do là gì nếu nó nghĩa là tự do để bị rời bỏ?”

Tuyệt vọng, tên khủng bố rút vũ khí cuối cùng để đe dọa người mình yêu, đó là tự sát. Tự sát để làm gì? Để chứng tỏ mình anh hùng ư? Để chứng tỏ rằng bạn không thể sống thiếu cô ấy ư? Hay để cô ấy sẽ phải mặc cảm suốt đời vì đã không yêu bạn? Có thể, tự sát chỉ là ngón nghề cuối cùng của kẻ khủng bố tình yêu khi đã không còn gì có sức nặng để uy hiếp người khác ngoài chính sự tồn tại của mình. “Vì không thể bộc lộ cảm xúc, con người trở thành loài vật duy nhất có khả năng tự sát. Một con chó giận dữ không tự sát mà cắn người hay vật làm nó giận dữ, nhưng một sinh vật người giận dữ thì sưng sỉa trong phòng mình và sau đó kết liễu đời nó, để lại một mảnh giấy lặng lẽ. Người là loài sinh vật biểu tượng, ẩn dụ: không thể bày tỏ nỗi giận dữ, tôi biểu tượng hóa nó bằng cái chết của chính mình.”

Nhưng như bất cứ ai không thành công trong việc tự sát và trải qua một vài mối tình trở lên đều biết, những giây phút bi đát đó trong cuộc đời rồi cũng sớm qua đi. Thời gian có thể hàn gắn mọi thứ và đó là sự thật. Chấp nhận, bạn sẽ vẫn thấy hình bóng của cô ấy còn sống sót tại mỗi con đường hai đứa từng đi qua, quán ăn mà hai đứa đã vào, nụ cười, nét mặt của cô ấy phảng phất trong bóng hình của những người con gái khác. Nhưng rồi, liên kết của cô ấy tới mọi thứ sẽ yếu dần, “ký ức sẽ tự trung hòa và trở thành một phần của lịch sử”, và bạn đã quên cô ấy nhanh hơn bạn tưởng. Và có thể, bạn có thể bắt đầu yêu thêm một lần nữa.

Luận về yêu là một cuốn tiểu thuyết triết học khá lạ so với các cuốn sách truyền thống. Nếu chỉ là một cuốn tiểu thuyết, thì có lẽ nó sẽ cuốn tiểu thuyết chán nhất, vì như bạn biết đấy, cả cuốn sách dày gần 250 trang chỉ gồm 3 hồi: 2 con người, gặp nhau, yêu nhau, và chia tay nhau. Nhưng cái tài của Alain nằm ở chỗ ông giúp người đọc đi sâu hơn vào những trải nghiệm, trò chuyện cách diễn giải của ông và để chúng ta tự thí nghiệm với chính tình yêu của mình. “Biết mình có thể là kẻ ngốc cũng không giúp chúng ta trở thành nhà hiến triết.” Vậy triết học về yêu liệu có giúp ích gì cho chuyện tình cảm của chúng ta không? Có lẽ mỗi người đọc sẽ có tự có câu trả lời của riêng mình khi đọc cuốn sách tuyệt vời này.

Mytour (Đọc Trạm)