Trong dòng họ của nhà mối, có một chi đã mạo hiểm qua biển khơi suốt hàng triệu năm qua

Một nghiên cứu mới đã phác họa lịch sử tự nhiên của loài mối gỗ khô, họ mối lớn thứ hai trong thế giới động vật.

Mối vẫn có họ hàng gần gũi với gián, tuy đã rẽ nhánh tiến hóa khoảng 150 triệu năm trước. Phát triển theo một chiều hướng riêng, mối đã quen thuộc với việc sống thành đàn trong tổ.

Ngày nay, mối phân chia thành nhiều loài đa dạng, với những tổ mối chứa hàng triệu cá thể, xây dựng những hầm phức tạp dưới lòng đất. Phần lớn mối mà chúng ta biết là mối gỗ khô, sống trong tổ với khoảng 5.000 cá thể, thường cư trú trong gỗ.

Nhận ra đây là loài sinh vật có tuổi thọ cao, các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu về nguồn gốc của chúng cũng như cách mà mối du hành khắp các vùng đất để đạt được sự thịnh vượng như ngày nay.

Hợp tác với nhiều chuyên gia trên khắp thế giới, nhóm nghiên cứu từ Viện Khoa học và Công nghệ Okinawa (OIST) đã thành công phác thảo lịch sử tự nhiên của loài mối gỗ khô, một trong những họ mối lớn nhất thế giới. Họ đã khám phá ra các chuyến hải trình mối đã thực hiện để đạt được sự đa dạng sinh học như ngày nay.

Trong nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Sinh học và Tiến hóa Phân tử, các nhà khoa học đã chỉ ra nguồn gốc của mối và cách chúng phân tán trên toàn cầu. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trong thời kỳ cận đại, một số loài mối đã đi theo con người đến những vùng đất xa xôi.

“Mối gỗ khô, còn được biết đến với tên khoa học là Kalotermitidae, thường được coi là một trong những giống loài nguyên thủy, vì chúng đã rời bỏ cây phả hệ mối khá sớm, khoảng 100 triệu năm trước, một phần cũng do kích thước đàn mối khá nhỏ”, Giáo sư Aleš Buček, người cũng là tác giả chính của nghiên cứu, chia sẻ. “Tuy nhiên, kiến thức của chúng ta về chúng vẫn còn hạn chế”.

Theo giáo sư Aleš Buček, các nghiên cứu trước đây thường bị hạn chế về dữ liệu vì chỉ tập trung vào một loài duy nhất, đó là mối thường xuất hiện trong nhà. Để có được bộ dữ liệu đa dạng hơn, nhóm nghiên cứu từ OIST đã thu thập hàng trăm mẫu mối từ khắp nơi trên thế giới trong suốt 3 thập kỷ vừa qua.

Nhóm nghiên cứu đã lựa chọn 120 loài mối, bao gồm mẫu thu thập từ nhiều địa điểm khác nhau nhưng vẫn thuộc cùng một loài. Số liệu thu được đại diện cho hơn 25% tổng số loài Kalotermitidae, cho thấy độ đa dạng của nhóm này.

Sau khi so sánh các chuỗi gen, các nhà nghiên cứu đã thành công xây dựng cây phả hệ của mối gỗ khô. Họ phát hiện ra rằng mối gỗ khô có kinh nghiệm hàng hải hơn bất kỳ loài nào khác trong họ. Chúng đã vượt qua đại dương ít nhất 40 lần trong vòng 50 triệu năm qua, đã di chuyển từ Nam Mỹ đến Châu Phi. Đây là lý do mối gỗ khô có độ đa dạng loài cao đến vậy.

“Chúng thực sự giỏi về việc vượt biển”, Giáo sư Buček nói. “Nhà của chúng được làm từ gỗ, vì vậy chúng cũng có thể được dùng như thuyền”.

Các nhà khoa học nhận thấy rằng đa số các chi mối có nguồn gốc từ Nam Mỹ và sau đó phân tán ra khắp các khu vực khác. Trong khoảng thời gian hàng triệu năm, một loài mới có thể phân nhánh để tạo ra nhiều loài khác nhau. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự tiến hóa của mối đã bị ảnh hưởng lớn bởi hoạt động của con người, khi trong những thế kỷ gần đây, chúng đã 'vượt đại dương' trên những hành trình dọc lục địa.

Hơn nữa, nghiên cứu đã gợi mở lại quan niệm của công chúng rằng mối gỗ khô có một lối sống cổ xưa. Mặc dù thuộc một trong những dòng dõi mối cổ nhất, mối gỗ khô không hề là loài “ăn lông ở lỗ”. Thực tế, chúng có khả năng xây dựng tổ lan rộng, kết nối giữa các cây bằng một hệ thống đường hầm phức tạp.

“Nghiên cứu đã làm sáng tỏ rằng chúng ta hiểu rất ít về mối, về sự đa dạng trong cách chúng sống, và về cấu trúc xã hội trong tổ mối”, Giáo sư Tom Bourguignon, một trong những học giả kỳ cựu tham gia vào việc soạn thảo nghiên cứu, chia sẻ. 

“Khi thu thập ngày càng nhiều thông tin liên quan đến hành vi và sinh thái của mối, chúng ta có thể sử dụng cây phả hệ mới xây dựng được để hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của côn trùng, cũng như hiểu được tại sao mối lại phát triển thành công như vậy”.