Trong lĩnh vực triết học khoa học, có lẽ chúng ta đã phát hiện ra dấu vết của những người ngoài hành tinh, chỉ là chúng ta chưa nhận ra chúng là gì.

Chúng ta có thể đã bỏ lỡ những dấu hiệu của sự sống ngoài hành tinh, thậm chí khi đã phát hiện chúng.

Nếu các nhà khoa học tìm thấy bằng chứng về sự sống ngoài hành tinh, liệu họ có nhận ra nó không? Sự sống trên các hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời có thể khác biệt hoàn toàn so với những gì chúng ta đã biết, và chúng ta có thể không nhận ra bất kỳ dấu hiệu nào mà nó tạo ra.

Trong những năm gần đây, con người đã điều chỉnh nhiều lý thuyết về sinh học và điều kiện sống trên các hành tinh khác. Điều này cũng là nền tảng cho những phát kiến tiếp theo, giúp các nhà khoa học tìm kiếm một cách chính xác hơn. Nhưng chúng ta vẫn chỉ dựa vào hiểu biết hiện tại của mình về sự sống, điều này không chắc chắn sẽ đúng trong tương lai.

Đây là một vấn đề lớn đối với những người tham gia tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Như Scott Gaudi của Hội đồng tư vấn NASA đã nói: 'Tôi đã dành hơn 20 năm trong lĩnh vực này, và một điều khá chắc chắn là tôi rất mong đợi sẽ có những điều bất ngờ xảy ra.'

Nhưng liệu chúng ta có nên kỳ vọng vào những điều không ngờ tới? Trong quá khứ, đã có nhiều phát kiến xảy ra mà chúng ta không thể dự đoán được, như việc phát hiện ra penicillin hoặc tình cờ khám phá ra bức xạ nền vi sóng vũ trụ còn sót lại từ Vụ Nổ Lớn.

Và khi nói đến sự sống ngoài hành tinh, liệu các nhà khoa học có đủ tự tin để nói rằng 'chỉ cần chúng ta phân tích một cách kỹ lưỡng thì chúng ta có thể phát hiện ra sự sống ở đó?' Trong cuộc tìm kiếm này, có lẽ may mắn sẽ chiếm ưu thế nhiều hơn, bởi ngay cả khi sự sống tồn tại, chúng ta có thể bỏ qua nó ngay lập tức.

'Chúng ta thường bỏ qua những điều mà chúng ta nghĩ rằng sẽ không bao giờ chứng kiến', theo nhà tâm lý học nhận thức Daniel Simons, người nổi tiếng với nghiên cứu về bệnh mù không chủ ý.

Các thí nghiệm của ông đã chỉ ra cách mà mọi người có thể bỏ lỡ việc một con khỉ đập tay vào ngực ngay trước mắt họ.

Các thí nghiệm tương tự cũng đã phản ánh sự mù quáng của chúng ta, khi chúng ta không nhận ra sự thay đổi trong các lá bài tây, như việc lá 4 cơ có màu đen (trong khi quân cơ thường có màu đỏ). Trong ví dụ về con khỉ đột, chúng ta chỉ bỏ lỡ nó khi không tập trung và quan sát kĩ. Tương tự, các nhà khoa học có thể bỏ lỡ những hiện tượng không bình thường trên một hành tinh khác, vì họ chỉ tập trung vào việc tìm kiếm sự sống theo lý thuyết, mà họ tin là chính xác.

Ngoài ra, trong lịch sử khoa học còn nhiều ví dụ khác liên quan. Các triết gia đã mô tả hiện tượng này như là 'quan sát bằng mắt nhưng vẫn lưu ý vào giả thuyết'.

'Những gì chúng tôi nhận thức, đôi khi phụ thuộc nặng vào lý thuyết, khái niệm, niềm tin cơ bản và kỳ vọng trước đó. Thậm chí chúng tôi có thể thiên vị những nghiên cứu được xem là quan trọng hơn, theo quan điểm này'

Ví dụ, khi chúng ta lần đầu tiên phát hiện ra sự thiếu ozone trong bầu khí quyển Nam Cực, mọi người đã coi đó là một sai lầm trong quá trình nghiên cứu. Trước khi loại bỏ kết quả, các nhà khoa học đã kiểm tra lại một lần nữa, và may mắn là loài người đã phát hiện ra rằng thực sự có một lỗ hổng ozone lớn ở Nam Cực.

Tương tự, trong cuộc tìm kiếm sự sống ngoài trái đất cũng có thể xảy ra như vậy.

Các nhà khoa học nghiên cứu về các hành tinh ngoài hệ Mặt Trời (ngoại hành tinh) đang phải đối mặt với số lượng mục tiêu quan sát rất lớn. Trong vòng 10 năm qua, họ đã xác định được hơn 3.650 hành tinh - con số này vẫn tiếp tục tăng lên mỗi ngày. Với dự án đặc biệt như 'Thợ săn ngoại hành tinh' TESS của NASA, xu hướng này dự kiến sẽ tiếp tục phát triển trong tương lai.

Mỗi khi phát hiện một ngoại hành tinh mới, đều có nhiều thách thức trong việc kiểm tra tính chất vật lý và hóa học của chúng. Có khả năng một số mục tiêu sẽ bị loại bỏ vì 'không phù hợp' chỉ vì chưa được nghiên cứu đầy đủ. Dù điều này dễ tưởng tượng, nhưng suy ngẫm đó sẽ giúp các nhà khoa học trở nên cẩn thận hơn và mở ra cơ hội cho những lý thuyết mới về điều kiện có thể hỗ trợ sự sống.

Tuy nhiên, chúng ta không nên quá phóng đại việc lạm dụng quan sát bằng mắt mà vẫn giữ lại sự thiên vị giả thuyết. Trong trường hợp của ảo ảnh Müller-Lyer, đường trên với đầu mũi 2 phía hướng ra ngoài rõ ràng ngắn hơn đường dưới với đầu mũi hướng vào trong, nhưng thực tế chúng lại bằng nhau.

Và bây giờ, điều bí ẩn của thí nghiệm, dù đã biết rằng hai đường này có chiều dài bằng nhau, nhưng hãy thử nhấp mắt trong chốc lát và nhìn lại, ảo ảnh vẫn hiện diện trước mắt chúng ta.

Tương tự, một nhà khoa học với cái nhìn sắc bén có thể nhận ra điều bất thường trong dữ liệu của mình, ngay cả khi niềm tin của họ vào sự chính xác của dữ liệu đó không thay đổi. Khi một nhà khoa học nhận ra điều này, sự nhận thức chính xác này sẽ nhanh chóng lan tỏa ra cả cộng đồng.

Lịch sử cũng cho thấy các nhà khoa học có thể phát hiện những hiện tượng đáng ngạc nhiên, ngay cả khi họ rất bảo thủ.

Nhà vật lý thế kỷ 19 David Brewster tin rằng ánh sáng được tạo thành từ các hạt di chuyển theo đường thẳng. Nhưng điều này không làm ảnh hưởng đến quan sát của ông về nhiều hiện tượng liên quan đến ánh sáng, như nghiên cứu về lưỡng chiết.

Chúng ta cần phải mở rộng tầm nhìn.

Chắc chắn các nhà khoa học không thể hoàn thành nghiên cứu chỉ bằng cách quan sát. Quan sát khoa học cần phải tuân theo một khuôn khổ nhất định. Nếu chúng ta đang 'mong đợi điều bất ngờ xảy ra', thì không nên để lý thuyết ảnh hưởng quá nhiều đến những gì chúng ta quan sát.

Chúng ta cần giữ quan điểm mở cửa, khuyến khích khám phá các hiện tượng như Brewster và các học giả tương tự trong quá khứ. Điều này sẽ là động lực cho những ý tưởng mới.

Trong quá khứ, giới khoa học thường có quan điểm định kiến về các nỗ lực khám phá sự sống ngoài trái đất, gọi chúng là 'câu cá', có thể làm chậm tiến trình khoa học. Khi chúng ta đào sâu vào việc khám phá, chúng ta cần nhận biết rằng chúng ta không biết chắc chắn sẽ phát hiện được điều gì.

Nhiều ví dụ trong quá khứ đã chứng minh rằng, những ý tưởng không theo trường phái có thể bị chặn đứng một cách không khoan nhượng. Các tổ chức như NASA cần học từ những trường hợp như vậy, nếu muốn thực sự tin rằng, trong quá trình tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh, chúng ta có thể 'chờ đợi những điều bất ngờ'.

Theo bài viết của Peter Vickers, Phó Giáo sư Triết học Khoa học, Đại học Durham.