Trong lòng, Gia Định luôn gợi nhớ, Sài Gòn luôn ấm áp qua những trang sách

Trong tác phẩm 'Gia Định là nhớ, Sài Gòn là thương' của nhà báo Cù Mai Công, những câu chuyện như những đoạn phim ký ức quay lại, một Sài Gòn đầy nhớ nhung và một Gia Định xa xưa của thời kỳ lịch sử hơn 300 năm trước.

'Vì sao Gia Định gợi nhớ, Sài Gòn gợi thương?'

Cả hai tên “Gia Định” và “Sài Gòn” ngày nay không còn được sử dụng chính thức nữa, nhưng người dân vẫn thường gọi là Sài Gòn. Với thế hệ trước năm 1975, Sài Gòn là bánh mì chợ Cũ, là hình ảnh của áo dài thướt tha trên con đường Duy Tân “cây dài bóng mát”... Còn với thế hệ 8x, Sài Gòn lại là một thành phố đang thay đổi, với một lớp áo mới, nhưng vẫn còn chút hương xưa với những chiếc áo dài trắng trên con đường đầy lá me vào buổi tan trường…

Với tác giả Cù Mai Công và những người cùng thời với ông, hai từ “Sài Gòn” gợi lên nhiều kỷ niệm chung và cảm xúc riêng. “Chứng kiến một phần của cuộc đời mất đi, ai cũng cảm thấy tiếc nuối, đặc biệt là kỷ niệm của nhiều thế hệ” - Cù Mai Công viết. Vì vậy, khi nhắc đến Sài Gòn, ông dùng từ “thương”.

Nếu Sài Gòn vẫn còn được gọi tên, thì “Gia Định” lại khiến người ta cảm thấy vừa quen vừa xa lạ. Dù địa danh Gia Định đã biến mất cách đây không lâu và những người cư dân tỉnh Gia Định vẫn còn, nhưng những biến cố trong quá khứ đã khiến nó gắn liền với từng miền ký ức riêng. Hai từ Gia Định thường gợi lên cảm giác về quá khứ của vùng Đề Ngạn, về những trận đánh dữ dội giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn, hoặc về “trai Petrus Ký, gái Gia Long”, nữ sinh trường Trưng Vương, nam sinh Chu Văn An… Vì vậy, dù Gia Định ít liên quan đến đời sống ngày nay, nhưng chỉ cần nhắc đến một cái tên, một huyền thoại, người ta đã nhớ ngay.

'Phủ Gia Định, phủ Gia Định, nhà đủ người nơi chốn chốn'

Xứ Sài Gòn, xứ Sài Gòn, nơi mọi người vui vẻ thỏa thích

• Cảnh đẹp cổ xưa của Gia Định

Tác phẩm mang đến hình ảnh của Sài Gòn trước tiên, sau đó mới đến Gia Định. Các câu chuyện liên kết nhau như một dải phim quay ngược về quá khứ của Sài Gòn phồn hoa trước năm 1975 và Gia Định thời “rừng rậm, đầm lầy, kinh rạch”.

Trong phần kể về Sài Gòn, tác giả mô tả không khí lãng mạn, sôi động với các chợ, trường học, hồ Con Rùa, Chiêu Nam lầu, đại lộ Charner sôi động… Còn khi nhắc đến Gia Định, đó là câu chuyện lịch sử chứa đựng nhiều nỗi tiếc nuối về thành Phiên An cổ kiên cố và Gia Định xưa, về việc xây dựng lũy Bán Bích hay về những biến cố đau lòng như thơ Nguyễn Đình Chiểu mô tả khi thành Gia Định thất thủ: “Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây, một bàn cờ thế phút sa tay”.

'   Quá khứ đã qua và dấu vết vẫn còn tồn tại   '

Trải qua hơn 300 năm, vùng đất Sài Gòn - Gia Định nay đã trở thành một “siêu đô thị” với hơn 10 triệu người sinh sống và nhiều biến động. Tuy nhiên, những ký ức về các giai đoạn khác nhau vẫn giữ lại trong lòng thành phố ồn ào này.

Nhà báo Cù Mai Công thường kể về các địa điểm như chợ Bến Thành, kênh Nhiêu Lộc, cà phê và bánh mì sáng.. Những điều này, dù ai ở Sài Gòn cũng đã biết. Tuy nhiên, độc giả sẽ nhanh chóng nhận ra rằng những điều họ biết chỉ là một phần nhỏ của lịch sử dày đặc hàng trăm năm của vùng đất này.

Đó là câu chuyện về chợ Bến Thành, nổi tiếng ở trung tâm thành phố, nhưng vị trí ban đầu của nó vẫn là một bí ẩn. Đó là câu chuyện về bánh mì, cà phê nổi tiếng của chợ Cũ - dù bánh mì và cà phê vẫn còn, nhưng dấu vết của chợ Cũ đã biến mất. Đó là hồ Con Rùa, điểm gặp gỡ của giới trẻ, nhưng giờ đây đã biến mất. Hay kênh Nhiêu Lộc vẫn chảy qua thành phố, nhưng nguồn Nhiêu Lộc xưa giờ đã rất xa… 

Còn nhiều câu chuyện khác được nhà báo Cù Mai Công kể bằng sự pha trộn tinh tế giữa tạp bút và nghiên cứu, đi từ những dấu vết còn sót lại, những lời kể của người dân để truy ngược về nguồn gốc và lịch sử của chúng. Những dấu vết cổ xưa của Gia Định, Sài Gòn vẫn tồn tại, vẫn gắn bó với cuộc sống của người dân thành phố qua hàng ngày, nhưng dường như cũng có rất nhiều thứ đã mất đi. Có những người ở lại kể lại chuyện xưa, cũng có những người đã ra đi cùng với ký ức một thời mà tác giả đã cố gắng tìm kiếm vẫn không được. 

Điểm đặc biệt của tác phẩm này của Cù Mai Công là ông viết về những thứ đã mất, nhưng bằng cách kết nối quá khứ và hiện tại, mảnh đất xưa dường như được sống lại trong lòng người đọc.

“Cây cầu Bình Lợi đầu tiên qua sông Sài Gòn hơn 100 năm trước giờ cũng đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử và nhường chỗ cho những cây cầu mới hiện đại hơn. Đại lộ cà phê Charner bây giờ đã trở thành phố đi bộ Nguyễn Huệ nhưng vẫn là con đường sầm uất nhất Sài Gòn với hàng trăm quán hai bên đường hoạt động ngày đêm” - ông viết trong phần Kết

“Biết rằng ‘cũ không điều gì so với mới’, nhưng chứng kiến một phần cuộc đời mất đi, ai mà không cảm thấy tiếc nuối, đặc biệt là kỷ niệm của nhiều thế hệ”.

Và sau những trang kỷ niệm tiếc nuối, hoài niệm, người đọc khi trở về thực tại càng thấy yêu mảnh đất này hơn, yêu những con người Sài Gòn vẫn giữ nét chân chất xưa. Đọc về những điều đã mất, người ta thêm quý trọng và giữ gìn những dấu vết còn lại. Như một hồ Con Rùa không còn rùa nhưng vẫn mang một thiết kế táo bạo và lãng mạn giữa Sài Gòn, hay một chợ Bến Thành “đã từng đổi thay, dời vị, thậm chí có lúc tưởng chừng không còn. Nhưng rồi chợ ấy lại hồi sinh mạnh mẽ… Hơn một thế kỷ… không nhà!”

Có lẽ khi các thế hệ sinh viên sau này biết rằng Sài Gòn đã từng có một “khung trời đại học” và “con đường mộng hoa” lãng mạn và sôi động như vậy, vẫn còn thấy bóng dáng của chúng khi đi ngang qua những hàng cây cổ thụ gần trường ĐH Kiến trúc, ĐH Kinh tế, trường Nhân văn ngày nay… họ bỗng cảm nhận được sự sống động từ một không khí đại học xưa.

Nhìn chung, khi gấp lại trang sách, người đọc không thể không cảm thấy xúc động khi những kí ức xưa kia hòa mình vào hiện thực mới, mở ra một góc nhìn mới về thành phố mà họ cho là quen thuộc. Các dân cư thành phố vẫn tiếp tục cuộc sống nhộn nhịp của họ, nhưng đâu đó, họ biết rằng vẫn còn một Gia Định để nhớ, một Sài Gòn để yêu thương.

Thanh Trần