Trường Đại học

Trường đại học (tiếng Anh: college; tiếng Latin: collegium) là một cơ sở giáo dục đại học hay một phần của viện đại học hoặc đại học tại Việt Nam. College có nguồn gốc từ tiếng Latin collegium. Ở La Mã thời xa xưa, collegium là một câu lạc bộ hay một hội, một nhóm người sống với nhau, tuân theo một tập hợp những quy tắc chung. Trong tiếng Việt, trường có nghĩa từ nguyên là 'đám đất rộng, dùng làm nơi tụ tập đông người', ví dụ: trường học, trường thi.

Trong tiếng Anh, từ college còn có thể được dùng để chỉ một trường trung học, một trường giảng dạy chương trình sau trung học nhưng không thuộc giáo dục đại học, hay một trường huấn nghệ cấp các chứng chỉ nghề. Ở Việt Nam, từ college có khi được dịch sang tiếng Việt là 'trường cao đẳng' (xem thêm bài Trường cao đẳng), còn 'trường đại học' có khi được dịch sang tiếng Anh là university (xem thêm Viện đại học).

Bài này nói về cơ sở giáo dục đại học theo mô hình trường đại học ở châu Âu thời trung cổ và được các vùng khác trên thế giới đem áp dụng trong thời cận đại. Về các trung tâm học tập bậc cao thời cổ đại, chẳng hạn Học viện Platon do triết gia Platon thành lập khoảng năm 387 trước Tây lịch ở Athens, Hy Lạp, hay các viện đại học Puspagiri, Nalanda, Vikramshila và Taxila ở Ấn Độ cổ đại, xem bài Các cơ sở học tập bậc cao thời cổ đại.

Lịch sử

Ở Viện Đại học Bologna thời Trung cổ, tập thể giảng viên được gọi là collegium, còn tập thể sinh viên được gọi là universitas. Tuy vậy một số sinh viên sống trong các collegium. Ở hầu hết các viện đại học cuối thời Trung cổ, collegium có nghĩa là một cư xá dành cho sinh viên, thường là những sinh viên sắp tốt nghiệp với bằng cử nhân hay các bằng cấp cao hơn. Các trường đại học (college) phát triển mạnh nhất ở các viện đại học Paris, Oxford, và Cambridge. Vào thế kỷ 13, những viện đại học (university) này đều có các trường đại học; đáng chú ý có Sorbonne của Viện Đại học Paris, Merton của Viện Đại học Oxford, và Peterhouse của Viện Đại học Cambridge. Đến năm 1500, có ít sinh viên sống bên ngoài các trường đại học. Các trường đại học có thư viện và dụng cụ nghiên cứu khoa học, và cấp lương bổng định kỳ cho các tiến sĩ và gia sư giúp các sinh viên chuẩn bị thi lấy bằng. Hoạt động giảng dạy của các trường đại học làm lu mờ hoạt động giảng dạy của viện đại học. Thực vậy, những người làm việc cho viện đại học không phải làm gì nhiều ngoài việc tổ chức các kỳ thi cho các sinh viên đã được đào tạo ở nhiều trường đại học khác nhau.

Các trường đại học biến mất khỏi Paris và phần còn lại của châu Âu lục địa trong suốt thời kỳ Cách mạng Pháp và thời kỳ Napoleon. Còn ở Anh, các trường đại học vẫn còn giữ chức năng của mình ở Oxford và Cambridge, mặc dù với xu hướng các trường đại học chia sẻ giảng viên và tài nguyên với nhau và với viện đại học.

Viện Đại học Dublin và trường đại học đầu tiên của mình – Trường Đại học Trinity – đều được thành lập vào năm 1591. Trường Đại học Trinity và Viện Đại học Dublin trở thành một vì không có trường đại học nào khác được thành lập.

Ý tưởng cho rằng việc đào tạo và cấp bằng ở các trường đại học trở nên phổ biến ở Anh vào thế kỷ 19. Viện Đại học London, được thành lập năm 1836, liên kết với nhiều trường đại học khác trên khắp nước Anh.

Canada có nhiều trường đại học từ thế kỷ 18, nhưng các trường nói tiếng Anh thường liên kết với các viện đại học. Ở Nam Phi, các viện đại học được thành lập từ cuối thế kỷ 19.

Ở Hoa Kỳ, các trường đại học có thể là cơ sở đào tạo bậc đại học bốn năm hoặc trường đại học cộng đồng và trường tư thục cấp bằng cử nhân hai năm.

Sau khi Hoa Kỳ độc lập, các bang thành lập nhiều viện đại học và các trường đại học khác. Viện Đại học Cornell và Johns Hopkins là các ví dụ điển hình.

Hệ thống đại học ở Việt Nam

Hầu hết các cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam dưới chính quyền của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam có tên gọi là trường đại học và tuân theo mô hình phân mảnh ngành học và cơ sở giáo dục của Liên Xô. Mỗi trường đại học hoạt động độc lập và chuyên sâu vào từng ngành hoặc nhóm ngành như Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Xây dựng, Trường Đại học Thủy lợi,... Các trường đại học thường được tổ chức thành các khoa; mỗi khoa lại chia thành các bộ môn.

Một trường đại học có thể là một đơn vị thành viên của một đại học lớn. Ví dụ như Trường Đại học Kinh tế Đà Nẵng thuộc Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Văn khoa thuộc Viện Đại học Sài Gòn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội,...

Việt Nam dưới thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam cũng có mô hình các trường đại học tổng hợp và trường đại học bách khoa. Các trường đại học tổng hợp chủ yếu chuyên sâu vào các ngành nhân văn và khoa học cơ bản như Đại học Tổng hợp Hà Nội (hiện là một phần của Đại học Quốc gia Hà Nội), Đại học Tổng hợp Huế (nay thuộc Đại học Huế), và Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (nay là một phần của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh). Các trường đại học bách khoa chủ yếu chuyên sâu vào các ngành kỹ thuật và công nghệ như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Bách khoa Đà Nẵng (nay là một phần của Đại học Đà Nẵng), và Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh (nay là một phần của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh).

Trường đại học cộng đồng là cơ sở giáo dục đại học sơ cấp và đa ngành được thành lập ở Việt Nam dưới chính quyền của Việt Nam Cộng hòa. Sinh viên tham gia học tại đây để tiếp tục học tại các viện đại học, mở rộng kiến thức, hoặc học nghề để chuẩn bị cho công việc sau này. Các trường đại học cộng đồng được thành lập với sự đóng góp, xây dựng và quản lý của cộng đồng địa phương nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển về văn hóa, xã hội và kinh tế. Mô hình trường đại học cộng đồng bắt nguồn từ nghiên cứu của ông Đỗ Bá Khê tiến hành từ năm 1969 và được nghiên cứu tiến sĩ tại Viện Đại học Nam California vào năm 1970 với đề tài Community Junior College Concept: A Study of its Relevance to Postwar Reconstruction in Vietnam (Khái niệm trường đại học cộng đồng: Nghiên cứu về sự phù hợp của nó trong tái thiết hậu chiến ở Việt Nam).

Trường Đại học Cộng đồng Tiền Giang (1971) ở Định Tường là cơ sở đầu tiên được hình thành, sau khi mô hình giáo dục này được giới thiệu rộng rãi trong cộng đồng. Các trường đại học cộng đồng khác bao gồm: Duyên Hải ở Nha Trang, Quảng Đà ở Đà Nẵng (1974) và Long Hồ ở Vĩnh Long. Trường Đại học Cộng đồng Tiền Giang tập trung vào nông nghiệp; Trường Đại học Cộng đồng Duyên Hải chuyên về ngư nghiệp. Trường Long Hồ đang trong quá trình hoàn thiện khi chính quyền Việt Nam Cộng hòa bị giải tán. Ở Sài Gòn, Trường Đại học Regina Pacis (khởi đầu vào năm 1973) dành riêng cho nữ sinh do Công giáo thành lập, theo triết lý của trường đại học cộng đồng.

Sử dụng phổ biến

Khi nhắc đến một giai đoạn trong cuộc đời, người Việt thường nói 'Thời tôi học đại học...' ít khi nói 'Thời tôi học trường đại học...'. Tương tự, trong tiếng Anh, người ta thường nói 'When I was in college...' ít khi nói 'When I was at university...'.