Trường Quốc Tử Giám

Trường Quốc Tử Giám (tiếng Trung: 國子監; bính âm: Guózǐjiàn) là tổ chức giáo dục trung ương trong các nước Á Đông thời phong kiến theo Nho giáo. Chức vụ đứng đầu Quốc Tử Giám là Tế Tửu (tương đương Hiệu trưởng), và Tư Nghiệp là người đứng sau.

Tại Trung Quốc

Quốc Tử Giám lần đầu tiên được thành lập sau triều đại nhà Tuỳ. Các triều đại sau đó đều thiết lập Quốc Tử Giám tại các kinh đô như Trường An, Lạc Dương, Khai Phong, và Nam Kinh. Từ thời Minh trở đi, có hai Quốc Tử Giám: một ở Nam Kinh và một ở Bắc Kinh.

Tại Việt Nam

Quốc Tử Giám được thành lập lần đầu vào năm 1076 dưới triều vua Lý Nhân Tông tại kinh đô Thăng Long. Ban đầu, trường chỉ dành cho con cái vua, hoàng tộc, quý tộc và quan lại. Đến năm 1253, vua Trần Thái Tông đã cho mở rộng trường và tiếp nhận con cái của thường dân có học lực xuất sắc. Đến thời Nguyễn, Quốc Tử Giám được đặt tại Huế.

Theo Lịch triều Hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, chức trách của Tế Tửu là: “đảm nhận trách nhiệm quản lý Văn Miếu, huấn luyện học sinh, phải theo đúng chỉ thị, hàng tháng kiểm tra việc học của (các học sinh trường Giám), nhằm xây dựng nhân tài và phục vụ quốc gia.

Quốc Tử Giám có chức năng đào tạo quan lại cho triều đình. Vì vậy, Tế Tửu, ngoài việc tổ chức dạy và học, còn phải kiểm tra (thi cử) sự chăm chỉ và tiến bộ của học sinh, chấm điểm và gửi báo cáo cho Bộ Lại để căn cứ vào việc bổ nhiệm nhân tài theo quy định.

Tư Nghiệp là chức quan đứng sau Tế Tửu, phụ trách hỗ trợ Tế Tửu trong việc đào tạo học sinh.

Tế Tửu và Tư Nghiệp đều là những nhân vật nổi bật, có tài năng và phẩm đức xuất sắc. Một số tên tuổi đáng chú ý như Trạng Nguyên Nguyễn Trực, Bảng Nhãn Nguyễn Như Đổ, Trạng Nguyên Lương Thế Vinh, Tiến Sĩ Ngô Sĩ Liên, và Tiến Sĩ Thân Nhân Trung. Việc tuyển chọn học quan của Quốc Tử Giám rất được chú trọng. Các quan lớn có uy tín và học vấn uyên bác như Hộ Bộ Thượng Thư Phùng Khắc Khoan, Tham Tụng Nguyễn Công Thái, Bồi Tụng Trương Công Giai, Bồi Tụng Nguyễn Bá Lân, Lễ Bộ Thượng Thư Nguyễn Nghi, và các Tham Tụng Nhữ Đình Toản, Nguyễn Nghiễm, Vũ Miên… đã được triều đình tin tưởng và giao trọng trách Tế Tửu, Tư Nghiệp. Họ đã đóng góp lớn vào việc đào tạo nhiều danh nhân và thần thánh cho đất nước.

Tế Tửu và Tư Nghiệp Quốc Tử Giám không chỉ là những người quản lý giáo dục mà còn là những nhà giáo mẫu mực, có đạo đức và tài năng xuất sắc, là trụ cột của quốc gia giúp triều đình thực hiện nhiệm vụ “trị quốc, bình thiên hạ,” và là những cây đại thụ trong nền văn hóa dân tộc.

Danh sách một số Tế Tửu và Tư Nghiệp nổi bật

Danh sách tại Quốc Tử Giám Thăng Long

• Chu Văn An, Thái học sinh, Tư Nghiệp
• Nguyễn Phi Khanh, Thái học sinh năm 1374, Tư Nghiệp
• Lý Tử Tấn, Thái học sinh năm 1400, Tế Tửu
• Nguyễn Trực, Trạng Nguyên năm 1442, Tế Tửu
• Ngô Sĩ Liên, Tiến Sĩ năm 1442, Tư Nghiệp
• Thân Nhân Trung, Tiến Sĩ năm 1469, Tế Tửu
• Bùi Xương Trạch, Tiến Sĩ năm 1478, Tế Tửu
• Phùng Khắc Khoan, Hoàng Giáp năm 1580, Tế Tửu
• Nguyễn Trù, Hoàng Giáp năm 1697, Tế Tửu và Tư Nghiệp
• Trịnh Tuệ, Trạng Nguyên năm 1736, Tế Tửu
• Lê Quý Đôn, Bảng Nhãn năm 1752, Tư Nghiệp và sau đó giữ chức Thự Tế Tửu

Danh sách tại Quốc Tử Giám Huế

• Nguyễn Công Trứ, Cử nhân năm 1819, Tư Nghiệp
• Phan Bá Đạt, Tiến Sĩ năm 1822, Tư Nghiệp
• Đào Trinh, năm 1825, Tế Tửu
• Đỗ Phát, Tiến Sĩ năm 1843, Tế Tửu
• Vũ Duy Thanh, Bảng Nhãn năm 1851, Tế Tửu
• Nguyễn Quang Bích, Hoàng Giáp năm 1869, Tế Tửu
• Khiếu Năng Tĩnh, Cử nhân năm 1878, Tế Tửu

1. ^ “Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám”. dsvh.gov.vn. Lưu trữ ngày 2 tháng 12 năm 2022. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2022.
2. ^ trị, Hệ thống Quản (29 tháng 10 năm 2019). “Tế Tửu và Tư Nghiệp Quốc Tử Giám là người Nghệ An”. http://banquanlyditichnghean.gov.vn.
3. ^ Đại Nam Liệt Truyện.