Truyện cổ tích Việt Nam

Truyện cổ tích Việt Nam là những câu chuyện tưởng tượng xoay quanh những nhân vật và sự kiện khác nhau trong dân gian Việt Nam. Với yếu tố hoang đường và kì ảo, chúng thường thể hiện ước mơ về sự chiến thắng của cái thiện trước cái ác và sự công bằng thay cho sự bất công trong xã hội. Mặc dù một số truyện có thể giải thích hiện tượng trong cuộc sống, chúng vẫn được coi là hư cấu và mang tính văn hóa cao.

Phân loại

Dựa vào nhân vật chính và bối cảnh sự việc, truyện cổ tích có thể được phân thành ba loại.

Truyện cổ tích về động vật

Loại truyện cổ tích này thường là những câu chuyện ngụ ngôn về các con vật nuôi trong nhà, miêu tả đặc điểm của chúng và nguồn gốc của các đặc điểm đó như Trâu và Ngựa, Chó ba cẳng...; cũng như các câu chuyện về con vật thông minh dùng mẹo để đánh bại các con vật mạnh hơn như Cóc kiện Trời, Sự tích con sam, Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho, Sự tích con dã tràng, và câu chuyện về Công và Quạ. Truyện dân gian Nam Bộ về loài vật bao gồm: Tại sao có địa danh Bến Nghé, Sự tích rạch Mồ Thị Cư, Sự tích cù lao Ông Hổ...; cùng chuỗi truyện Bác Ba Phi như Cọp xay lúa.

Truyện cổ tích thần kỳ

Dòng truyện cổ tích thần kỳ kể lại những sự kiện xảy ra trong cuộc sống gia đình và xã hội con người, bao gồm mâu thuẫn gia đình, vấn đề tình yêu hôn nhân và các mối quan hệ xã hội như Tấm Cám, Ăn khế trả vàng, Sự tích con khỉ, Sự tích Trầu Cau...

Nhóm truyện về các nhân vật tài giỏi, dũng sĩ, những người hùng lập chiến công, đánh bại cái ác, bảo vệ cái thiện và tìm kiếm hạnh phúc cho con người như Thạch Sanh, Người thợ săn và mụ Chằng. Nhóm truyện về những nhân vật bất hạnh, bị xã hội ngược đãi, thiệt thòi về quyền lợi, và có tính cách đạo đức nhưng thường phải chịu đựng, trừ khi đối mặt với những nhân vật xấu xa như Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc, Cây tre trăm đốt.

Truyện cổ tích sinh hoạt

Truyện tiếu lâm, cũng kể lại những sự kiện bất thường và ly kỳ, nhưng chúng phản ánh từ thế giới hiện thực. Yếu tố thần kỳ, nếu có, không đóng vai trò quan trọng như trong truyện cổ tích thần kỳ.

Nhóm truyện về những nhân vật bất hạnh như Trương Chi, Sự tích chim hít cô, Sự tích chim quốc...; nhóm truyện phê phán những thói xấu như Đứa con trời đánh, Gái ngoan dạy chồng...; nhóm truyện về những người thông minh như Quan án xử kiện hay Xử kiện tài tình, Cậu bé thông minh, Cái chết của bốn ông sư, Nói dối như Cuội...; nhóm truyện về những người ngốc nghếch như Chàng ngốc đi kiện, Làm theo vợ dặn, Nàng bò tót...

Đặc trưng của truyện cổ tích

Truyện cổ tích xuất hiện trong một xã hội phân lớp, tập trung vào việc an ủi, động viên và bênh vực những nhân vật bất hạnh. Mỗi câu chuyện cổ tích gửi gắm mơ ước về một thế giới công bằng và tốt đẹp.

Từ chức năng đó, các đặc trưng cơ bản của truyện cổ tích là:

1. Truyện cổ tích xây dựng một thế giới hư cấu.
2. Truyện cổ tích là câu chuyện đã trọn vẹn về cốt truyện nhưng đồng thời mang tính mở đặc trưng của văn bản văn học dân gian ở cấp độ chi tiết, môtip.
3. Truyện cổ tích mang tính giáo dục cao, mỗi câu chuyện là một bài học về đạo đức, ứng xử, lẽ công bằng,...

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam

Tác phẩm này gồm nhiều tập, trong đó có hai tập được công bố vào năm 1957 và tái bản vào năm 1961, với mục đích tập hợp các câu chuyện chính của cổ tích và truyền thuyết cổ truyền Việt Nam; có thể nói công trình này tương đương với những gì Henri Pourra đã hoàn thành về văn hóa dân gian của Pháp trong tác phẩm Trésor des contes của Nhà xuất bản Gallimard.

Nhiều tác giả đương đại ở cả Pháp và Việt Nam đã cố gắng thu thập và phổ biến truyện cổ Việt Nam, nhưng có vẻ như Nguyễn Đổng Chi là người đầu tiên tiếp cận công việc này một cách khoa học và toàn diện hơn cả. Công trình của ông bao gồm ba phần, trong đó hai phần đầu và ba là hai nghiên cứu rất quan trọng để hiểu và đánh giá lĩnh vực truyện cổ tích trong văn học truyền miệng Việt Nam.

• Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam - Nguyễn Đổng Chi, Nhà xuất bản Giáo dục.