Tư duy nào giúp bạn thành công?

Nếu coi thành công hay hạnh phúc là kết quả của 1 hệ phương trình gồm nhiều biến, thì Cách nghĩ là lăng kính lọc những thông tin ta tiếp nhận hằng ngày để ra được những biến đó. Vậy, biến có giá trị lớn hay nhỏ, mang dấu âm hay dương (tích cực hay tiêu cực), là hằng biến hay không (có thay đổi hay không) là dựa vào loại lăng kính mà chúng ta dùng để nhìn thế giới.

Tư duy sẽ định hướng thành công, việc lựa chọn lối tư duy đúng sẽ khiến con đường dẫn đến thành công của bạn trở nên dễ dàng hơn. Vậy làm sao để lựa chọn đúng, cùng HR Insider làm rõ trong bài viết dưới đây!

Có hai loại Mindset: Fixed Mindset (Tư duy cố định) và Growth Mindset (Tư duy phát triển).

Lấy bối cảnh bạn vừa nhận kết quả của bài kiểm tra cho môn mà bạn rất thích: 5 điểm. Sẽ có hai chiều hướng mà bạn có thể sẽ đi theo. Nếu bạn có Fixed mindset, bạn sẽ nghĩ rằng “Khả năng của mình chỉ có thế thôi.”, “Đề khó thế thì mình có từng đây điểm cũng là điều dễ hiểu”, hay “Mình thật ngu dốt! Có quá nhiều người giỏi hơn mình. Mình có cố gắng nữa cũng phí công thôi.” và bạn cảm thấy thất vọng về bản thân, thấy cuộc đời thật bất công hay tệ bạc với bạn. Ngược lại, nếu bạn có Growth mindset, bạn lại nghĩ “Chà, mình phải xem mình đã sai ở đâu để lần sau không mắc lỗi ấy nữa”, “Mình phải cố gắng nhiều hơn nếu muốn điểm cao hơn”, và bạn cảm thấy thú vị, kích thích vì gặp phải bài kiểm tra khó.

Bối cảnh trên là ví dụ rõ ràng cho sự khác biệt giữa hai mindset. Trước khi chúng ta đào sâu vào đặc điểm của hai mindset này, hãy thử trả lời đồng ý/không đồng ý các câu hỏi sau xem bạn có loại mindset nào nhé:

1. Trí thông minh là một thứ gì đó cố định ở mỗi người, không thể thay đổi được.
2. Bạn vẫn có thể học những điều mới, nhưng không thể tăng độ thông minh lên được
3. Không quan trọng điểm xuất phát (về độ thông minh) của bạn ở đâu, bạn luôn có thể thay đổi nó từng chút một.
4. Bạn luôn luôn có thể thay đổi độ thông minh của bạn, nhiều hay ít tùy ý bạn muốn.
5. Mỗi người có 1 bản chất không thay đổi được.
6. Ai cũng có thể thay đổi bản thân hoàn toàn nếu muốn.
7. Bạn có thể làm một số việc khác đi, nhưng vẫn có những điều cốt lõi trong bạn không thể thay đổi được.

1,2,5,7 thể hiện Fixed mindset, 3,4,6 thể hiện Growth mindset.

Thành công là khi ta học được gì đó (vượt qua được chính bản thân), hay là khi ta chứng minh được ta giỏi?

Bộ não chúng ta từ thời nguyên thủy đã có một trí tò mò bất diệt. Trí tò mò này cực kì quan trọng trong sự tiến hóa của loài người. Nó hoạt động theo cách Trial and Error (Thử và Sai). Khi những con người đầu tiên không biết sư tử là động vật ăn thịt, họ đã lại gần chúng và bị xơi tái. Từ đó những người sống sót mới nhận định “Phải tránh xa sư tử”, và tăng khả năng sinh tồn của họ lên nhiều hơn. Với con người hiện đại, không bị đe dọa từ những con thú dữ nữa, thì trí tò mò chính là động lực kích thích họ sáng tạo ra nhiều phát minh hơn phục vụ cho xã hội ngày nay, cho con người có một cuộc sống dễ dàng hơn, có tuổi thọ cao hơn. Vì vậy, có thể nói, chúng ta sinh ra đã có niềm yêu thích với việc học những thứ mới mẻ.

Vậy nhưng, fixed mindset là một trong những nguyên nhân giết chết niềm yêu thích đó. Từ bối cảnh ví dụ bên trên, các bạn có thể thấy, những người có fixed mindset rất sợ bị người ngoài chê cười, nên họ luôn chọn làm những thứ mà họ chắc chắn sẽ thành công – cũng tức là những thứ họ đã biết. Họ từ chối thử làm một điều gì đó mới với họ, bởi “nhỡ mình làm sai thì mình sẽ bị đánh giá”. Họ để một con số (điểm trên bài kiểm tra), một lỗi lầm vô tình mắc phải, một biến cố gì đó trong cuộc đời định nghĩa bản thân họ. Điểm thấp tức là mình không thông minh. Bị từ chối tình cảm là vì mình không xứng đáng được yêu thương. Ngược lại, họ cũng đánh giá những người khác dựa trên những sai lầm mà người đó mắc phải. Chính những suy nghĩ từ fixed mindset này khiến họ không bao giờ vượt qua được giới hạn của bản thân, sẽ luôn bị nhấn sâu xuống bởi bất cứ thứ gì tiêu cực xảy tới với chúng ta. Họ rất dễ rơi vào trạng thái từ chối chấp nhận sự thật, nhất là khi họ là người có lỗi.

Với những người có growth mindset, khi gặp thất bại, họ sẽ không từ chối thừa nhận khuyết điểm của bản thân mà sẽ nghĩ: Mình vừa mắc sai lầm. Mình có thể học được gì từ sai lầm đó? Mình sẽ lên kế hoạch gì để sửa đổi khuyết điểm đó? Khi có chuyện không như ý xảy ra, sau khi ôm trọn những cảm xúc khó tránh khỏi, họ sẽ bắt tay vào công cuộc thay đổi cuộc đời mình trở nên tốt đẹp hơn, thay vì bỏ qua chuyện đó và tiếp tục đi lại con đường cũ, cách làm cũ với thái độ cũ.

Cố gắng làm điều gì đó có phải là lúc bạn nhận ra mình yếu đuối không?

Giống như câu hỏi trên, cách định nghĩa về khả năng của fixed mindset và growth mindset là khác nhau.

Đối với những người có fixed mindset, những người giỏi là những người sinh ra đã giỏi, đã có đầu óc thông minh hơn hẳn người khác, và làm gì cũng phải đúng, phải chuẩn. Họ coi trí thông minh là không thay đổi, rằng nếu bạn phải cố gắng để làm điều gì đó, có nghĩa bạn không đủ thông minh hay năng lực để làm nó: “Cố gắng cỡ nào cũng vậy thôi. Mình sẽ không bao giờ làm được nó.”, “Người khác làm được là vì họ giỏi, còn mình thì không”, “Nỗ lực là dành cho bọn không tài năng”. Họ sợ hãi khiến cho một thất bại sẽ đón chào họ phía trước, vì họ lo sợ người khác làm được những điều mà họ không thể. Cũng với suy nghĩ như vậy, một khi họ đã coi mình là giỏi, họ sẽ xem lời kêu gọi sự giúp đỡ là minh chứng cho sự yếu đuối của họ.

Người có growth mindset không nghĩ như vậy. Họ không ép bản thân phải hoàn hảo từng bước đi. Mặc dù họ vẫn cố tránh sai lầm, nhưng họ nhận biết rằng sai lầm là điều không thể tránh khỏi trong cuộc sống. Họ thừa nhận rằng có người sinh ra có bộ óc nhanh nhạy hơn người khác, nhưng họ cũng tin rằng thành công không phải là của riêng ai. Người bỏ ra nhiều nỗ lực hơn không có nghĩa là họ không xứng đáng thành công. Thực tế, những người có growth mindset thích thú và tận hưởng quá trình cố gắng hơn là kết quả cuối cùng. Và họ biết rằng, dù là thiên tài hay người bình thường, ai cũng phải bỏ ra công sức trong quá trình hoàn thiện bản thân và đạt được thành công. Ngoài ra, “muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì hãy đi cùng nhau” – đó là một trong những phương châm ưa thích của những người có growth mindset. Họ không ngần ngại làm việc nhóm, và luôn chào đón những ý tưởng mới mẻ từ những người bạn đồng hành.

Mindset quyết định sự phát triển của bạn ở mọi lĩnh vực

Thực vậy, từ thể thao, kinh doanh, hay tình yêu, cách bạn nhìn nhận cuộc sống sẽ quyết định kết quả của hành động bạn thực hiện.

Hãy suy nghĩ, khi bắt đầu chơi bóng rổ, liệu Michael Jordan đã từng ném trượt chưa? Nếu từ những lần đầu ném trượt, Michael đã từ bỏ và cho rằng bóng rổ không phải là môn thể thao dành cho mình, liệu ta có thể thấy được Michael Jordan của ngày hôm nay không? Thực tế, chính Michael đã khẳng định, điều làm anh thành công không phải là tài năng, mà là sự nỗ lực. Ngược lại, những người có tài năng tự nhiên thường rơi vào fixed mindset, cho rằng “Mình có tài năng, mình không thể/được thất bại”, và khi thất bại, họ thường đổ lỗi cho người khác/hoàn cảnh.

Các lãnh đạo có growth mindset trong kinh doanh thường xây dựng một doanh nghiệp bền vững và tạo ra một văn hóa tích cực cho nhân viên. Họ không cố gắng hạ thấp đối thủ, không coi thường nhân viên chỉ để tôn vinh bản thân. Khi đối thủ ra một sản phẩm tốt hơn, họ sẽ nghiên cứu để tạo ra một sản phẩm ưu việt hơn, thay vì chỉ trích nhược điểm của đối thủ. Ngay cả khi sản phẩm của họ là hàng đầu, họ vẫn không ngừng cải tiến. Đồng thời, họ tập trung vào việc phát triển nhân viên, không chỉ xem ai làm được việc, ai không, mà luôn tìm cách để mọi người tiến bộ.

Trong một mối quan hệ, nếu bạn có fixed mindset, bạn sẽ không bao giờ chấp nhận hoặc hài lòng với đối phương, nhưng lại luôn yêu cầu đối phương phải chấp nhận mình. “Tôi chỉ có vậy thôi, yêu được thì yêu” là câu khẩu hiệu của họ. Khi nhận thấy lỗi của đối phương, họ thường không giúp đỡ như những người có growth mindset, mà thay vào đó, họ sẽ sử dụng lỗi đó để đánh giá toàn bộ con người của đối phương, tin rằng họ sẽ không thể hòa hợp được với họ và cuối cùng sẽ muốn buông bỏ. Họ thường yêu cầu đối phương phải hoàn hảo từ đầu – một điều không thể xảy ra, ngay cả trong những câu chuyện tình yêu. Một mối quan hệ lâu dài cần cả hai người đều có growth mindset đối với bản thân và đối phương.

Tầm quan trọng của Growth mindset trong giáo dục

Trẻ em thường nhạy cảm với lời nhận xét từ bố mẹ. Dù bố mẹ mong muốn con cái phát triển tốt, nhưng một số lời nhận xét vô tình có thể làm cho trẻ trở nên căng thẳng và phát triển fixed mindset. Câu nói như sau thường lan truyền thông điệp fixed mindset:

Con rất thông minh đấy. Con thực sự là một tài năng!

Đồng bỏng con vẽ đẹp quá này. Sắp tới sẽ thành họa sĩ đấy.

Con học giỏi như vậy thì bài kiểm tra này 10 là chuyện chắc chắn.

Nếu mình không nắm bắt cái gì đó nhanh chóng, mình không phải là kẻ kém cỏi

Nếu mình không trở thành họa sĩ hoặc dừng lại việc vẽ, không có nghĩa là mình làm trái ý bố mẹ

Thà mình không học giỏi ngay từ đầu, nếu không mỗi khi không đạt 10, bố mẹ sẽ nghĩ mình học dốt.

Trẻ con thích được khen ngợi rằng chúng giỏi, thông minh, có tài năng, nhưng cảm giác hứng thú từ những lời khen đó chỉ tồn tại trong 1 khoảnh khắc ngắn ngủi. Nếu mỗi khi đạt thành công, bố mẹ mới khen, chúng sẽ phát triển fixed mindset rằng: Mình thành công là vì mình thông minh, mình mà thất bại thì sẽ là kẻ ngu dốt. Những lời khen đó sẽ khiến chúng hoài nghi về bản thân nếu có bất kỳ điều gì không như mong đợi xảy ra, ngay cả khi bố mẹ không phàn nàn. Khi chúng ta đánh giá trẻ con dựa trên tốc độ tiếp thu hoặc sự hoàn hảo, chúng sẽ không dám mạo hiểm làm những việc có thể ảnh hưởng đến những tiêu chuẩn đó. Ví dụ, chúng sẽ giả vờ hiểu 1 bài toán ngay sau lần giải thích đầu tiên, ngay cả khi chúng vẫn chưa hiểu, chỉ vì muốn giữ hình ảnh “tiếp thu nhanh” trong mắt bố mẹ.

Nếu fixed mindset tiếp tục lây lan, một căn bệnh xã hội sẽ nảy sinh: Bệnh thành tích. Bố mẹ cần dạy cho trẻ yêu thích thách thức, khuyến khích sự cố gắng và luôn tìm kiếm cách mới, không ngừng học hỏi. Như vậy, trẻ khi lớn lên sẽ tự tin hơn, không phụ thuộc vào lời khen của người khác.

Không nên tập trung khen ngợi kết quả, mà hãy khen ngợi quá trình, nỗ lực mà trẻ đã bỏ ra để đạt được kết quả đó.

Bố thấy con đã cố gắng học hành và kết quả đã thể hiện sự tiến bộ của con. Con đã làm gì để đạt được điều đó?

Mẹ biết con học rất chăm chỉ và luôn đứng đầu lớp. Nhưng mẹ nghĩ con vẫn chưa đạt hết tiềm năng của mình. Con đã suy nghĩ về việc thử thách bản thân hoặc học điều mới chưa?

Một vấn đề phổ biến ở Việt Nam là cha mẹ thường muốn bảo vệ con tránh khỏi thất bại.

Tuy có vẻ đúng, nhưng lại có hại cho sự phát triển của trẻ. (Không cần giải thích thêm). Hãy nghe câu chuyện sau đây:

Elizabeth, một cô bé 9 tuổi, say mê thể dục dụng cụ. Dù đã rèn luyện chăm chỉ và được đánh giá cao, nhưng khi tham gia hội thi cấp quận, cô không đoạt được bất kỳ huân chương nào.

Làm sao bạn sẽ đối diện với Elizabeth sau cuộc thi?

Tin rằng em vẫn là người giỏi nhất trong mắt bạn.

Nói với em rằng ban giám khảo không công bằng.

Cho em biết rằng thể dục dụng cụ không phải là điều gì quá to lớn.

Nói với em rằng em có khả năng, và chắc chắn lần sau em sẽ chiến thắng.

Nói với em rằng em không xứng đáng chiến thắng.

Câu 2 dạy cho em cách trốn tránh trách nhiệm. Bạn có muốn con mình phát triển thành người luôn tránh trách nhiệm cho những lỗi lầm của mình không?

Câu 3 tạo cho em thói quen coi nhẹ những thất bại ban đầu. 'Chỉ cần làm tốt thôi, không cần phải làm hoàn hảo' – đó có phải là thông điệp bạn muốn truyền đạt cho con không?

Câu 4 là câu có tác động tiêu cực nhất. Nếu em đã có khả năng, tại sao không chiến thắng ngay từ đầu? Câu nói này dễ khiến em trở nên chủ quan, tin rằng việc thất bại là do may mắn.

Câu 5 có vẻ thực tế, nhưng cũng có thể gây tổn thương. Cha trong câu chuyện này nói: 'Bố hiểu em cảm thấy thất vọng. Đó là dễ hiểu khi em hy vọng vào một kết quả cao, nhưng không thể đạt được. Nhưng em cần nhớ rằng em cần phải cố gắng nhiều hơn để chiến thắng.'

Khi trẻ không đạt được như mong muốn, hãy dạy chúng, đừng chỉ đánh giá chúng.

Thay vì nói 'Tao cho mày ăn học để mày học hành thế này à!!!', hãy tìm hiểu xem con muốn gì và giúp con hiểu được cách cải thiện.

Mục tiêu của cha mẹ và giáo viên là khuyến khích trẻ phát triển theo hướng mà họ tự cảm thấy phù hợp, không phải ép buộc chúng thực hiện điều gì đó mà mình mong muốn.

Hãy trò chuyện với con như với người lớn từ khi còn nhỏ để giúp con hiểu rõ lý do sau mỗi hành động.

Tôi đã trải qua một tình huống tương tự với một người bạn. Thay vì chỉ đơn giản từ chối, anh ta đã giải thích tại sao một cách công bằng và hợp lý.

Dạy con hiểu rằng mọi hành động đều có lý do của nó để tránh hình thành fixed mindset.

Hãy cùng thay đổi cách suy nghĩ để giúp con phát triển một growth mindset từ nhỏ.

Không có mindset nào là tuyệt đối đúng hay sai. Mỗi người có những quan điểm riêng, nhưng mindset growth sẽ giúp bạn phát triển tiềm năng của mình một cách tốt nhất. Hãy luôn kiên nhẫn và quyết tâm để thay đổi từng bước nhỏ hướng tới sự hoàn thiện.