Ưu thế so sánh

Ưu thế so sánh hay còn gọi là Lợi thế so sánh là một nguyên lý trong kinh tế học cho rằng các quốc gia sẽ thu được lợi ích khi họ tập trung vào việc sản xuất và xuất khẩu những hàng hóa mà họ có thể tạo ra với chi phí tương đối thấp hơn (hoặc hiệu quả hơn so với các quốc gia khác). Ngược lại, các quốc gia cũng sẽ có lợi khi nhập khẩu những hàng hóa mà họ sản xuất với chi phí tương đối cao hơn (hoặc kém hiệu quả hơn so với các quốc gia khác). Nguyên lý ưu thế so sánh cho rằng một quốc gia có thể hưởng lợi từ thương mại bất kể nó có hiệu quả tuyệt đối hơn hay kém hơn so với các quốc gia khác trong việc sản xuất mọi loại hàng hóa. Nguyên lý ưu thế so sánh là một khái niệm quan trọng trong nghiên cứu thương mại quốc tế. Nhà kinh tế học Paul Samuelson, người đoạt giải Nobel năm 1970, đã viết: 'Mặc dù có những hạn chế, lý thuyết ưu thế so sánh vẫn là một trong những chân lý sâu sắc nhất trong kinh tế học. Các quốc gia không quan tâm đến ưu thế so sánh sẽ phải trả giá đắt bằng mức sống và sự tăng trưởng kinh tế của mình.'

Nhận định của Ricardo về ưu thế so sánh

Năm 1817, nhà kinh tế học người Anh David Ricardo đã nghiên cứu và chỉ ra rằng việc chuyên môn hóa quốc tế sẽ mang lại lợi ích cho tất cả các quốc gia và gọi điều này là quy luật ưu thế so sánh. Ông đã phân tích như sau:

Trong ví dụ này, Anh có lợi thế tuyệt đối so với Bồ Đào Nha trong cả việc sản xuất lúa mỳ và rượu vang: năng suất lao động của Anh cao gấp đôi so với Bồ Đào Nha trong sản xuất rượu vang và gấp 1,5 lần trong sản xuất lúa mỳ. Theo lẽ thường, trong trường hợp này, Anh sẽ không nên nhập khẩu bất kỳ mặt hàng nào từ Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, phân tích của Ricardo đã dẫn đến kết luận hoàn toàn khác:

• Để sản xuất 1 đơn vị rượu vang ở Bồ Đào Nha, chi phí tương đương với việc sản xuất 2 đơn vị lúa mì (tức là chi phí cơ hội để sản xuất 1 đơn vị rượu vang là 2 đơn vị lúa mì); trong khi tại Anh, chi phí để sản xuất 1 đơn vị rượu vang chỉ tương đương với 1,5 đơn vị lúa mì (tức là chi phí cơ hội để sản xuất 1 đơn vị rượu vang là 1,5 đơn vị lúa mì). Do đó, sản xuất rượu vang ở Anh tương đối rẻ hơn so với Bồ Đào Nha.
• Tương tự, tại Bồ Đào Nha, sản xuất lúa mì rẻ hơn so với Anh (vì chi phí cơ hội chỉ là 0,5 đơn vị rượu vang trong khi ở Anh là 2/3 đơn vị rượu vang). Nói cách khác, Bồ Đào Nha có lợi thế so sánh trong sản xuất lúa mì, trong khi Anh có lợi thế so sánh trong sản xuất rượu vang. Để thấy rõ lợi ích của việc tập trung vào sản xuất mặt hàng có lợi thế so sánh và trao đổi thương mại, Ricardo đã thực hiện như sau:
• Ông giả định rằng Bồ Đào Nha có 270 giờ lao động, trong khi Anh có 180 giờ lao động.
• Nếu không có thương mại, cả hai quốc gia sẽ sản xuất cả hai loại hàng hóa và theo chi phí tại Bảng 1, số lượng sản phẩm được sản xuất là như sau:

• Nếu Bồ Đào Nha chỉ tập trung vào sản xuất rượu vang và Anh chỉ sản xuất lúa mì rồi trao đổi hàng hóa với nhau, số lượng sản phẩm được sản xuất sẽ là:

Sau khi có thương mại và mỗi quốc gia chỉ tập trung vào sản xuất hàng hóa mà mình có lợi thế so sánh, tổng sản lượng lúa mì và rượu vang của cả hai quốc gia đều tăng lên so với thời điểm trước khi có thương mại (khi cả hai quốc gia phải phân bổ nguồn lực để sản xuất cả hai loại sản phẩm). Lưu ý rằng phân tích của Ricardo đi kèm với các giả định sau:

• Không có chi phí vận chuyển hàng hóa.
• Chi phí sản xuất cố định không thay đổi theo quy mô.
• Chỉ có hai quốc gia và hai loại sản phẩm.
• Hàng hóa trao đổi hoàn toàn giống nhau.
• Các yếu tố sản xuất di chuyển hoàn hảo.
• Không có thuế quan và rào cản thương mại.
• Thông tin hoàn hảo giúp người bán và người mua đều biết nơi cung cấp hàng hóa rẻ nhất trên thị trường quốc tế.

Mở rộng lý thuyết lợi thế so sánh cho nhiều loại hàng hóa và quốc gia

• Khi có nhiều hàng hóa với chi phí không đổi và hai quốc gia tham gia, lợi thế so sánh của từng loại hàng hóa sẽ được sắp xếp từ cao nhất đến thấp nhất. Mỗi quốc gia sẽ tập trung vào việc sản xuất những hàng hóa có lợi thế so sánh cao nhất cho đến khi đạt được sự cân bằng. Ranh giới giữa các hàng hóa có lợi thế so sánh cao và thấp sẽ được quyết định bởi cung cầu trên thị trường quốc tế.
• Trong trường hợp có nhiều quốc gia, có thể hợp nhất tất cả các quốc gia khác thành một thực thể gọi là phần còn lại của thế giới, và các phân tích vẫn sẽ giữ nguyên tính chính xác. Nguyên tắc lợi thế so sánh không chỉ áp dụng cho thương mại quốc tế mà còn có thể áp dụng cho các vùng khác nhau trong một quốc gia theo cách tương tự.

Hạn chế của nguyên lý lợi thế so sánh

Những hạn chế của nguyên lý lợi thế so sánh nằm ở các giả định của nó, chẳng hạn như giả định rằng các yếu tố sản xuất có thể di chuyển hoàn hảo. Trong thực tế, điều này có thể không xảy ra; ví dụ, những người sản xuất rượu vang tại Anh có thể gặp khó khăn trong việc chuyển đổi sang sản xuất lúa mỳ và có thể đối mặt với tình trạng thất nghiệp. Điều này làm giảm hiệu quả toàn dụng lao động và sản lượng giảm sút. Vì vậy, mặc dù nguyên lý lợi thế so sánh có thể áp dụng cho mọi quốc gia với nhiều loại hàng hóa và đầu vào, sự thay đổi tỷ lệ các yếu tố sản xuất và các hạn chế như trên thường được dùng làm lập luận chống lại tự do thương mại và bảo vệ thuế quan cùng các rào cản thương mại.

Lợi thế so sánh dựa trên giá yếu tố đầu vào

Phân tích của Ricardo về lợi thế so sánh thực chất dựa trên sự khác biệt về công nghệ sản xuất giữa các quốc gia, dẫn đến năng suất vật chất và yêu cầu lao động khác nhau. Tuy nhiên, từ góc độ giá của yếu tố đầu vào, lợi thế so sánh vẫn tồn tại ngay cả khi nền tảng công nghệ là giống nhau:

• Các quốc gia phát triển thường có nhiều yếu tố đầu vào về tư bản hơn các quốc gia đang phát triển, dẫn đến việc số lượng tư bản trên mỗi công nhân cao hơn. Ngược lại, các quốc gia đang phát triển lại có nhiều công nhân hơn trên mỗi đơn vị tư bản so với các quốc gia phát triển. Do đó, giá thuê tư bản ở các quốc gia phát triển tương đối thấp hơn so với giá thuê công nhân, trong khi ở các quốc gia đang phát triển, giá thuê công nhân lại rẻ hơn so với giá thuê tư bản. Nói cách khác, các quốc gia phát triển có lợi thế về giá thuê tư bản, trong khi các quốc gia đang phát triển có lợi thế về giá thuê công nhân.
• Các quốc gia sản xuất hàng hóa có yếu tố đầu vào mà mình có lợi thế so sánh cao hơn sẽ sản xuất hàng hóa với giá thành thấp hơn và do đó có lợi thế so sánh trong việc sản xuất những hàng hóa này.

Điều này giải thích tại sao Việt Nam xuất khẩu nhiều sản phẩm thô như dầu thô, than đá, hay hàng hóa có hàm lượng nhân công cao như dệt may và giày dép, trong khi lại nhập khẩu máy móc và thiết bị từ các quốc gia phát triển.

• Paul A. Samuelson, Wiliam D. Norhalls - Kinh tế học, Nhà xuất bản Tài chính (2007)
• D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch - Kinh tế học, Nhà xuất bản Thống kê (2007)

Liên kết ngoài

• David Ricardo The Principles of Trade and Taxation Lưu trữ 2002-08-06 tại Wayback Machine (văn bản gốc)
• Ý tưởng khó khăn của Ricardo, một khám phá của nhà kinh tế học về lý do tại sao những người không phải là nhà kinh tế không hiểu và không coi trọng ý tưởng về lợi thế so sánh
• Mô hình Ricardo về lợi thế so sánh
• Giải thích của J.G. Hülsmann về xuất khẩu tư bản và thương mại tự do, tại sao sự không di chuyển của tư bản không phải là điều kiện thiết yếu