Buzz
Mình sẽ lấy ví dụ về vaccine Covid-19 để mọi người dễ hiểu vì đây là bệnh đầu tiên có nhiều loại vaccine được sản xuất trong lịch sử nhân loại tính đến thời điểm hiện tại. Thông tin dưới đây cũng áp dụng cho mọi loại vaccine khác.
Một số thông tin cơ bản cần biết:
B: tế bào sản xuất kháng thể, chỉ có hiệu lực khi tác nhân gây bệnh hiện diện trong máu.
T: tế bào phản ứng khi tác nhân gây bệnh xâm nhập vào tế bào.
Kháng nguyên: vùng protein trên tác nhân gây bệnh được hệ miễn dịch nhận diện.
Mục tiêu của việc tiêm vaccine là: i) tạo ra kháng thể có khả năng ngăn sự xâm nhập của tác nhân gây bệnh, và ii) tạo ra tế bào miễn dịch (T và B) có khả năng nhớ để phản ứng nhanh hơn khi xâm nhập lần sau.
Vaccine giả mạo quá trình xâm nhiễm của vi khuẩn vào cơ thể. Do đó, thế hệ vaccine đầu tiên được sử dụng cho con người không giả mạo hoàn toàn, mà là giả mạo một cách rất thực tế. Thực hiện theo cách đúng nghĩa đen, vaccine sử dụng một dạng vi khuẩn đã được làm yếu (giảm độc tính) và tiêm vào cơ thể. Mặc dù chỉ giảm độc tính, vi khuẩn này vẫn có thể phát triển và xâm nhập vào cơ thể như một vi khuẩn tự nhiên, nhưng không gây ra bệnh. Tuy nhiên, trong quá trình làm yếu vi khuẩn, có một xác suất rất nhỏ vi khuẩn vẫn còn một số độc tính, do đó khi tiêm vào những người yếu (người già, trẻ em, hoặc người đang bị bệnh), nó có thể phục hồi và gây nguy hiểm hoặc thậm chí gây tử vong. Do vi khuẩn SARS-CoV-2 chưa được hiểu rõ và vô cùng độc hại, hiện không ai dám sản xuất loại vaccine này.
Một số thông tin cơ bản cần biết:
B: tế bào sản xuất kháng thể, chỉ có hiệu lực khi tác nhân gây bệnh hiện diện trong máu.
T: tế bào phản ứng khi tác nhân gây bệnh xâm nhập vào tế bào.
Kháng nguyên: vùng protein trên tác nhân gây bệnh được hệ miễn dịch nhận diện.
Mục tiêu của việc tiêm vaccine là: i) tạo ra kháng thể có khả năng ngăn sự xâm nhập của tác nhân gây bệnh, và ii) tạo ra tế bào miễn dịch (T và B) có khả năng nhớ để phản ứng nhanh hơn khi xâm nhập lần sau.
Vaccine giả mạo quá trình xâm nhiễm của vi khuẩn vào cơ thể. Do đó, thế hệ vaccine đầu tiên được sử dụng cho con người không giả mạo hoàn toàn, mà là giả mạo một cách rất thực tế. Thực hiện theo cách đúng nghĩa đen, vaccine sử dụng một dạng vi khuẩn đã được làm yếu (giảm độc tính) và tiêm vào cơ thể. Mặc dù chỉ giảm độc tính, vi khuẩn này vẫn có thể phát triển và xâm nhập vào cơ thể như một vi khuẩn tự nhiên, nhưng không gây ra bệnh. Tuy nhiên, trong quá trình làm yếu vi khuẩn, có một xác suất rất nhỏ vi khuẩn vẫn còn một số độc tính, do đó khi tiêm vào những người yếu (người già, trẻ em, hoặc người đang bị bệnh), nó có thể phục hồi và gây nguy hiểm hoặc thậm chí gây tử vong. Do vi khuẩn SARS-CoV-2 chưa được hiểu rõ và vô cùng độc hại, hiện không ai dám sản xuất loại vaccine này.
Hình 1: Trái châu Thánh giá được gắn gai protein virus. Minh họa của GS. Liz Klein tại College of Public Health, Đại học Bang Ohio
Cách giả tiếp theo là 'râu ông này chọc vào cằm bà kia' bằng cách lấy một phần của ruột (vật liệu di truyền) từ vi khuẩn gây bệnh và chèn vào bụng của một con vi khuẩn khác để chúng tạo ra trên bề mặt của tế bào những gai protein từ vi khuẩn gây bệnh. Quá trình xâm nhập vẫn diễn ra như thường lệ, nhưng kháng nguyên mà cơ thể thu được là gai protein từ vi khuẩn gây bệnh. Ví dụ cho cách 'râu ông này chọc vào cằm bà kia' là vaccine AstraZeneca, Sputnik V hoặc J&J.
Cuối cùng, phương pháp giả trân nhất trong các phương pháp giả là chèn một phần của ruột đã được điều chỉnh (mRNA) vào một hạt nano lipid (lipid tự nhiên) và sau đó tiêm vào cơ thể. Các hạt lipid này sẽ được tế bào ăn vào (phagocytosis) và sau đó mang về để thông báo cho tế bào T hoặc tự xâm nhập vào tế bào rồi thể hiện các protein virus lên bề mặt. Vì làm từ mRNA, một loại vật liệu dễ phân hủy trong cơ thể, nên vaccine này ít gây ra phản ứng phụ. Hơn nữa, mRNA cũng cho phép việc thiết kế nhanh chóng cho biến thể. Và đây cũng là loại vaccine duy nhất sử dụng cơ thể của chúng ta như một 'nhà máy sản xuất' kháng nguyên chứ không có kháng nguyên sẵn có như tất cả các loại trên. Ví dụ cho loại vaccine giả trân này là Moderna hoặc Pfizer. Hai loại vaccine này thuộc thế hệ thứ ba hay vaccine vector.
Hình 2: Các loại vaccine Covid-19 hiện nay được phân thành bốn nhóm và ba thế hệ
Mỗi loại vaccine sẽ tạo ra một loại phản ứng hơi khác nhau và có thể bổ sung cho nhau, do đó việc sử dụng kết hợp nhiều loại vaccine có thể tăng khả năng bảo vệ vì một số vi khuẩn/virus có khả năng biến đổi nhanh chóng, làm cho vaccine trở nên khó theo kịp. Tuy nhiên, nếu hệ miễn dịch của chúng ta được huấn luyện để nhận biết các kháng nguyên không biến đổi/biến đổi ít hoặc nhiều kháng nguyên cùng lúc, thì có thể giúp bắt khuẩn/virus tốt hơn, kể cả khi chúng thay đổi kháng nguyên thường xuyên.
Hình 3: Hiệu quả của các loại vaccine so với tự nhiên. Credit: @Black Mamba (Cảm ơn bạn đã làm cho nó dễ hiểu hơn bản gốc :p)
Đối với một số bệnh, việc tiêm phòng không đồng nghĩa với việc không bị mắc phải nữa, mà chỉ giảm khả năng mắc bệnh, cũng như giảm nguy cơ lây nhiễm cho người khác. Vì thế, việc tiêm vaccine hay không là một quyết định của bản thân mỗi người.
PGS.TS. Trần Văn Hiếu
Nhóm nghiên cứu Sinh học Y học GMIF, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM.
Tôi ghi rõ tên và nơi công tác chỉ để xác thực thông tin trong thời kỳ thông tin đang rối ren và nhạy cảm như hiện nay. Tôi có bằng Tiến sĩ về virus và miễn dịch học từ Đại học Würzburg, Đức. Đề tài nghiên cứu của tôi liên quan trực tiếp đến virus sởi và tế bào máu, nên tôi có chút thông tin để chia sẻ với mọi người. Hy vọng điều này có ích cho bạn. Nếu không hữu ích, hãy coi như bạn đã biết thêm một chút thông tin :p
