Vị đại

Vị đại (danh pháp khoa học: Plumeria, đồng nghĩa Himatanthus Willd. ex Roem. & Schult., 1819, nhưng chi này có thể tách riêng ra) là một chi nhỏ chứa 7-8 loài cây có nguồn gốc ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ và vùng Caribe.

Các tên gọi thông dụng trong tiếng Việt là cây đại, bông sứ, hoa sứ, chăm pa. Chi này chủ yếu là cây bụi hoặc cây gỗ có lá rụng sớm. P. rubra (cây đại thông thường hay đại hoa đỏ), có nguồn gốc từ Mexico, Trung Mỹ và Venezuela, cho hoa có màu từ vàng đến hồng, phụ thuộc vào giống cây. Chi này cũng có mối quan hệ họ hàng với cây trúc đào (Nerium oleander). Cả hai cây đều chứa nhựa màu trắng sữa rất độc, tương tự như của cây Euphorbia trong chi Đại kích. Tại Mexico, các loài này được gọi bằng tiếng Nahuatl (tiếng Aztec) là 'cacalloxochitl', có nghĩa là 'hoa quạ' và được sử dụng trong nhiều mục đích y học, ví dụ như các loại thuốc mỡ.

Từ Mexico và Trung Mỹ, Plumeria đã lan rộng sang các khu vực nhiệt đới khác trên thế giới, đặc biệt là Hawaii, nơi chúng phát triển mạnh mẽ đến mức nhiều người cho rằng chúng là cây bản địa ở đây.

Hoa của P. alba (đại hoa đỏ) là quốc hoa của Nicaragua và Lào, nơi chúng được biết đến dưới tên gọi tương ứng là 'sacuanjoche' (Nicaragua) và 'chăm pa' (Lào).

Chi này, ban đầu được viết là Plumiera, được đặt theo tên của nhà thực vật học người Pháp thế kỷ 17 là Charles Plumier, người đã thăm dò về động thực vật trong khu vực Tân thế giới và tài liệu minh chứng cho nhiều loài. Tên gọi trong tiếng Anh 'frangipani' bắt nguồn từ dòng họ quý tộc Ý thế kỷ 16 là Frangipani, một gia đình hầu tước đã tạo ra một loại nước hoa mang hương hoa đại. Tuy nhiên, tên gọi phổ biến khác cũng tồn tại tùy thuộc vào vùng miền: 'kembang Kamboja' tại Indonesia, 'cây đền miếu' hay 'champa' tại Ấn Độ, 'kalachuchi' tại Philippines, 'araliya' tại Sri Lanka, 'chăm pa' tại Lào, 'dead man's fingers' tại Úc. Tên gọi tại Australia có thể xuất phát từ hình dáng các cành mảnh, không có lá, giống như các ngón tay của loài cây này.

Mỗi loài đại đều có hình dạng lá, cách phát triển và hình dáng khác nhau. Lá của P. alba hẹp và nhăn, không giống với các loài khác. Lá của P. pudica có hình dáng giống như lá cây sồi thuôn dài, bóng, màu xanh đậm. P. pudica cũng là một trong những loài hiếm có hoa suốt năm với lá xanh quanh năm. Loài khác, P. obtusa, giữ lá và hoa trong mùa đông; loài này có nguồn gốc từ Colombia, nhưng lại có tên gọi là đại Singapore.

Hoa đại hoặc hoa sứ thường tỏa hương vào ban đêm để thu hút các loài bướm đêm (họ Sphingidae) thụ phấn. Hoa đại không có mật hoa và đơn giản chỉ là bịp bợm những con thụ phấn này. Các loài bướm đêm này vô tình thụ phấn cho cây khi chuyển phấn từ hoa này sang hoa khác trong quá trình tìm kiếm mật hoa vô vọng.

Các loài đại rất dễ nhân giống bằng cách cắt các đoạn cành từ phía đầu của các cành không lá vào mùa xuân và để khô phần gốc đoạn cắt trước khi cắm chúng vào đất. Chúng cũng có thể nhân giống bằng cách cắt chồi hoặc bằng hạt để nảy mầm.

Các loài đại đã thích nghi với môi trường nước và rất phổ biến ở khu vực Đông Nam Á. Trong các truyền thuyết dân gian của nhiều quốc gia trong khu vực này, nhiều người tin rằng cây đại là nơi trú ẩn của ma và quỷ. Mùi hương của hoa đại còn được liên kết với một loại ma cà rồng là pontianak trong truyền thuyết Malaysia. Ở Hawaii, người ta sử dụng hoa đại để làm vòng hoa đầu. Các loài đại cũng được liên kết với các đền thờ, chùa chiền trong cả hai tôn giáo Hindu và Phật giáo, mặc dù người theo đạo Hindu không sử dụng các bông hoa này để cúng dường trong đền thờ của họ.

Bộ ảnh

Liên kết bên ngoài

• Thực vật của Brasil: Plumeria
• Chi Đại Plumeria trên TTDLTVVN

(tiếng Anh)

• Thông tin về Chi Đại có sẵn tại Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ (NCBI).
• Chi Đại 30197 có thể được tra cứu trên Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
• Chi Đại cũng được ghi lại trong Encyclopedia of Life
• Nathaniel Lord Britton & Percy Wilson, 1925. Scient. Surv. Porto Rico 6: 87.
• Govaerts, R. & cộng sự. 2011. World Checklist của các họ thực vật được chọn. Hội đồng Quản trị của Vườn thực vật Hoàng gia. Xuất bản trên internet. Truy cập: 2011 Jan 09.
• Linnaeus, C. 1753. Species Plantarum 1: 209-210..
• Tropicos.org 2009. Missouri Botanical Garden. Xuất bản trên internet. Truy cập: 2009 Feb 25.