Vì sao ô tô ở Việt Nam đắt đỏ và bài học phát triển ngành công nghiệp ô tô từ Hàn Quốc

Bộ Công thương đánh giá rằng mặc dù lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ ngành Công Thương đã có sự gia tăng trong thời gian qua, nhưng doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cho ngành ô tô ở Việt Nam phát triển chậm cả về số lượng và chất lượng so với nhiều quốc gia khác trong khu vực.

Việt Nam cần phải nhập khẩu ròng hầu hết các nhóm sản phẩm công nghiệp hỗ trợ công nghệ cao

Hiện nay, chỉ một vài nhà cung cấp trong nước có thể tham gia vào chuỗi cung ứng của các nhà sản xuất, lắp ráp ô tô tại Việt Nam. So với Thái Lan, số lượng nhà cung cấp của Việt Nam trong ngành công nghiệp ô tô vẫn còn rất ít. Thái Lan có gần 700 nhà cung cấp cấp 1, trong khi Việt Nam chỉ có chưa đến 100. Thái Lan còn có khoảng 1.700 nhà cung cấp cấp 2, 3, trong khi Việt Nam chỉ có chưa đến 150.

Tỷ lệ nội địa hoá đối với xe cá nhân đến 9 chỗ ngồi vẫn còn thấp: mục tiêu đề ra là 30 - 40% vào năm 2020, 40 - 45% vào năm 2025 và 50 – 55% vào năm 2030, nhưng đến nay mới đạt bình quân khoảng 7-10%, trong đó Thaco đạt 15-18%, Toyota Việt Nam đạt 37% đối với riêng dòng xe Innova (theo thông tin từ phía doanh nghiệp), thấp hơn rất nhiều so với mục tiêu đề ra cũng như thấp hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia và Malaysia.

Phụ tùng linh kiện ô tô hiện đang được sản xuất tại Việt Nam chủ yếu là các phụ tùng thâm du công nghệ đơn giản, như ghế ngồi, kính, săm lốp, bánh xe… Việt Nam cần phải nhập khẩu ròng hầu hết các nhóm sản phẩm công nghiệp hỗ trợ có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao, nhất là các bộ phận, linh kiện quan trọng, thuộc hệ thống phanh, ly hợp, hộp số, hệ thống lái, yêu cầu công nghệ chế tạo ở mức cao.

Để phục vụ việc lắp ráp ô tô trong nước, từ năm 2010 đến 2016, Việt Nam đã nhập khẩu các loại phụ tùng, linh kiện khác nhau, với tổng giá trị nhập khẩu trung bình mỗi năm khoảng 2 tỷ USD, chủ yếu từ Nhật Bản (23%), Trung Quốc (23%), Hàn Quốc (16%) và Thái Lan (16%).

Giá trị sản xuất của ngành công nghiệp hỗ trợ cho ngành công nghiệp ô tô chỉ chiếm khoảng 2,7% tổng giá trị sản xuất của toàn bộ ngành công nghiệp. Tăng trưởng giá trị sản xuất trung bình thấp hơn nhiều so với tăng trưởng trung bình của ngành công nghiệp.

Bộ Công Thương đánh giá, nhìn chung, máy móc, công nghệ của các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cho ngành công nghiệp ô tô tương đối lạc hậu. Chất lượng sản phẩm công nghiệp hỗ trợ cho ngành công nghiệp ô tô vẫn còn khá thấp và giá thành cao. Chất lượng linh kiện phụ tùng của các doanh nghiệp nước ngoài sản xuất có khoảng cách khá xa so với các doanh nghiệp Việt Nam.

Hơn nữa, tốc độ trang bị mới của các doanh nghiệp trong ngành cũng ở mức tương đối thấp. Nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cho ngành công nghiệp ô tô vẫn chưa đủ năng lực và công nghệ sản xuất để tham gia vào chuỗi giá trị của ngành công nghiệp ô tô trong nước.

Bài học từ Hàn Quốc

Từ kinh nghiệm phát triển của Hàn Quốc với kinh phí hỗ trợ hàng trăm triệu USD cho ngành công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ, với thực trạng năng lực còn rất hạn chế của các doanh nghiệp công nghiệp cũng như doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, Việt Nam cần phải dành nguồn lực đáng kể tương tự.

Trình độ của các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của các chuỗi sản xuất. Để nâng cao trình độ, năng lực của các doanh nghiệp, Nhà nước cần bố trí nguồn lực đủ lớn để hỗ trợ.

Theo Bộ Công thương, dựa trên kinh nghiệm phát triển của Hàn Quốc với việc hỗ trợ hàng trăm triệu USD cho ngành công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ, với thực tế năng lực của các doanh nghiệp trong ngành còn rất hạn chế, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, Việt Nam cần phải dành nguồn lực đáng kể tương tự. Trong đó, Việt Nam cần xem xét ở các khía cạnh:

Thứ nhất, cần bố trí nguồn vốn xây dựng cơ sở hạ tầng để tạo ra ít nhất 3 Trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp hỗ trợ tại 03 khu vực cho các ngành công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển; đóng vai trò là các Trung tâm kỹ thuật, máy móc chung, cung cấp các dịch vụ thử nghiệm chế tạo, đo lường, kiểm định, chứng nhận chất lượng sản phẩm, tư vấn, chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ – trong đó có các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô, và các dịch vụ cải tiến doanh nghiệp.

Thứ hai, cần bố trí đủ nguồn kinh phí cho nhiệm vụ phát triển công nghiệp hỗ trợ theo Chương trình đã được phê duyệt theo Quyết định số 68/QĐ-TTg ngày 18 tháng 01 năm 2018 của Thủ tướng Chính phủ để thực hiện hiệu quả các nội dung hỗ trợ cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Thứ ba, cần nâng cao vai trò và khuyến khích các địa phương trong việc xây dựng các chính sách và chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ riêng, tập trung vào công nghiệp hỗ trợ cho ngành ô tô; đầu tư các nguồn lực trên địa bàn dựa trên quy định của pháp luật và điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương đó. Đồng thời, các địa phương cần phối hợp chặt chẽ trong việc tuyên truyền, phổ biến chính sách công nghiệp hỗ trợ đến các doanh nghiệp để doanh nghiệp tiếp cận đầy đủ với chính sách của nhà nước.

Thứ tư, cần xây dựng các gói tín dụng ưu đãi để phát triển các ngành công nghiệp ưu tiên, trong đó có công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô, có thời hạn đến năm 2025; thu hút đầu tư cho phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô; đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến thông tin về chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ để thu hút đầu tư xã hội vào phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Thứ năm, cần thu hút đầu tư từ các nhà sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh và các nhà cung cấp linh kiện, phụ tùng lớn trong ngành ô tô trên toàn cầu, đặc biệt là các doanh nghiệp đa quốc gia đầu tư vào Việt Nam với mục tiêu phục vụ thị trường trong nước và thị trường ASEAN hơn là xuất khẩu, phục vụ thị trường toàn cầu. Đồng thời cần có các chính sách ưu đãi, hỗ trợ cụ thể để khuyến khích các doanh nghiệp lớn bán hàng vào trong nước, tìm kiếm cơ hội thị trường nội địa và phát triển chuỗi cung ứng ngành ô tô tại Việt Nam.

Thứ sáu, cần thúc đẩy các dự án lớn về công nghiệp vật liệu, đặc biệt là các dự án sản xuất thép cán nóng, thép chế tạo... của các nhà đầu tư trong nước để đảm bảo nguồn cung vật liệu đầu vào cho công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô. Đồng thời cần thu hút đầu tư vào các ngành chế tạo cơ bản (tạo khuôn, gia công áp lực, gia công chính xác, nhiệt luyện, xử lý bề mặt và sản xuất mẫu). Nâng cao hợp tác với các ngành công nghiệp vật liệu đầu vào cho sản xuất linh kiện, phụ tùng ngành ô tô.