Vị trí của người trí thức trong xã hội là điều gì?

'Khi nằm gối, khi cúi đầu Khi vần chín khúc, khi nhấc mày'

Đó là một tác phẩm tản văn phong phú của Cao Huy Thuần, chuyển từ đời sống đến triết học, từ thơ ca đến triết lí. Tôi tò mò về lựa chọn của ông khi chọn hai dòng cuối cùng của bài thơ Kiều làm trung tâm cho cuốn sách của mình. Hai dòng này diễn tả cảm xúc khi Kiều đàn cho Kim Trọng lần đầu tiên.

Khúc Phượng cầu hoàng của Tư Mã Tương Như đã khiến Trác Văn Quân cảm động và rời bỏ nhà đi theo. Khúc Quảng Lăng tán của Kê Khang, một danh sĩ thời Tấn, khi nhớ về nước Ngụy trong lúc đang chịu khổ cực. Khúc Chiêu Quân buồn thương man mác khi giã từ đất Hán sang Hồ. Khúc Hán Sở chiến trường sắc vàng chen nhau, biểu hiện sự oai hùng của trận chiến... Chỉ mấy câu thơ thôi mà đã thấy được những biến động của cuộc sống, từ kiêu hãnh đến tình thương, từ sự hùng vĩ của chiến trận đến sự dịu dàng và ấm áp của tình người... Và người nghe, chàng Kim Trọng, một nhà trí thức ngày xưa, đã trải qua những cung bậc của cuộc sống - trong sự đồng cảm sâu sắc. Có lẽ đó cũng là tâm trạng của tác giả - một nhà trí thức, một nghệ sĩ?

Người trí thức giữa đất và trời

“Rất khó để định nghĩa người trí thức, nhưng mỗi người trí thức đều phải đặt ra câu hỏi cho bản thân mình: giữa những nguyên tắc mà họ nuôi dưỡng trong tâm trí và thực tế mà họ phải đối mặt - liệu có thể hòa nhập được không trong hành động?” Giáo sư Cao Huy Thuần đã bắt đầu cuốn sách của mình với câu hỏi này. Câu hỏi về sự “dấn thân”. Ông kể về hai nhân vật trí thức nổi tiếng: Malraux và Camus. Malraux, anh hùng của một thế hệ trẻ Pháp, một biểu tượng sáng sủa như một ngôi sao lịch sử, người trí thức chọn đứng với “hai chân trên mặt đất”, khi ông im lặng như một sự đồng lõa với tội ác, vì ông cho rằng “đó là cần thiết”.

Còn Camus, một nhà văn lừng danh khác, đã chọn một cách đứng khác: ở đâu đó giữa đất và trời. Ông từ chối danh hiệu “dấn thân” theo nghĩa của thời đại, vì người trí thức nói chung có một “dấn thân” cao hơn: “Trong thế giới của bản án tử hình như thế giới chúng ta đang sống, người nghệ sĩ là người làm chứng cho cái gì đó trong con người từ chối không chịu chết”.

Tôi ấn tượng với quan điểm của Cao Huy Thuần: “Người trí thức là người có nhiệm vụ suy nghĩ chứ không phải hành động như nhà chính trị. Trong hai trường hợp điển hình mà tôi đã nêu, đừng hỏi ai đúng ai sai, nếu cách họ sống và cách họ chết gây ra sự bứt phá trong tư duy của mọi người. Ai gây ra sự bứt phá, không để xã hội chìm trong ngủ, người đó là trí thức, bất kể họ là ai. Bởi vì trí thức không có vai trò nào khác. Họ là và chỉ là lương tâm của thời đại”

Cuốn sách “Khi tựa gối, khi cúi đầu” thể hiện bản sắc của nhà văn trí thức Cao Huy Thuần. Đây là tập hợp của nhiều bài viết được tạp chíi gọi là “tản văn”, là cách nhìn sâu sắc vào nhiều khía cạnh của văn hóa, lịch sử, tôn giáo, đời sống, khoa học … và đặc biệt là rất nhiều câu hỏi triết học đầy ý nghĩa.

Dường như cuốn sách không hề dễ đọc chút nào.

Có thì có, không thì cả thế gian này cũng không

Tôi ưa thích những dòng văn của ông viết về Thiền, về Đạo. Ông cũng viết rất sâu sắc về văn hóa, lịch sử. Nhưng viết về Thiền như Cao Huy Thuần thật sự không dễ, dù ông khiêm tốn đặt toàn bộ nội dung này vào chương “Khi cúi đầu”, thể hiện sự khiêm nhường và tận tụy của ông.

Có lẽ đó là cách chúng ta nên tiếp cận với văn của Cao Huy Thuần. Hãy để tâm trí thoải mái tự nhiên, nhảy nhót cùng ông từ văn học phương Tây sang Thiền Đạo phương Đông, từ thơ ca tình tứ sang triết lý lịch sử...

Cuốn sách của ông thích hợp để đọc trong những ngày yên bình thư thái, cùng với một tách trà thơm, một cánh cửa đẹp, tiếng chim hót vang vọng ở ngoài cửa sổ và một cành lan tươi thắm cắm trong bình gốm. Đó chính là lúc bạn có thể bắt đầu hòa mình vào cuộc phiêu lưu trí tưởng tượng cùng tác giả.

Không khó hiểu khi ông thích trích dẫn câu nói của Anatole France, một nhà văn Pháp mà ông rất ngưỡng mộ: “Kiến thức chỉ là đồ đạc, tưởng tượng mới là tất cả”.

Mei Ann.