Viện trợ cũng có thể 'giết chết' các quốc gia nghèo

Bất kể là ở cấp độ tư duy cá nhân hay cấp độ chính sách xã hội, trong lĩnh vực kinh tế học hoặc khoa học xã hội nói chung, chúng ta thường gặp phải những câu hỏi sâu sắc nhưng quan trọng: mối quan hệ giữa sự thịnh vượng và bất bình đẳng, giữa thu nhập và sức khỏe, giữa thành công và chất lượng cuộc sống (của cá nhân hoặc một quốc gia) và nhiều hơn nữa.

Trong tác phẩm 'Hành trình thoát nghèo vĩ đại1' của nhà kinh tế đoạt giải Nobel (2015), Ngài Angus Stewart Deaton, lần đầu tiên cung cấp một phân tích rõ ràng về những liên kết phức tạp giữa các vấn đề này.

Angus Deaton, người gốc Scotland, mang quốc tịch Anh và Mỹ, đã dành phần lớn thời gian nghiên cứu tại Đại học Princeton, Mỹ. Ông bắt đầu sự nghiệp với sự quan tâm sâu sắc về kinh tế vi mô, nghiên cứu về hành vi tiêu dùng và nhiều công việc thiết kế và phân tích cuộc điều tra về hộ gia đình.

Các phát hiện về hành vi con người trong thực tế đã đưa ông tiến sâu vào những vấn đề căn bản như đói nghèo, sức khỏe, bất bình đẳng, và tăng trưởng kinh tế. Theo như kinh tế gia hàng đầu Robert Lucas (đạt giải Nobel Kinh tế năm 1995) từng nói, khi bắt đầu nghiên cứu về kinh tế phát triển, ông không quan tâm đến bất cứ điều gì khác.

Trong cuộc hành trình khám phá các câu trả lời cho những vấn đề căn bản nhất, như nguồn gốc của sự phát triển, bất bình đẳng giữa cá nhân và xã hội, Deaton đã dấn thân vào một cuộc viễn chinh ngược lại toàn bộ quá trình tiến hoá của loài người, vượt qua nền văn minh và thời đại, kết hợp kiến thức đa ngành từ nhiều lĩnh vực khoa học.

Do đó, tác phẩm này chứa đựng một lượng tri thức sâu sắc và phong phú, có thể làm cho người đọc, đặc biệt là những người không chuyên về lĩnh vực này, cảm thấy mệt mỏi và choáng ngợp. Tuy nhiên, sự cố gắng của họ sẽ được đền đáp xứng đáng, giống như việc leo núi, khi họ đứng trên đỉnh và thưởng thức làn gió mát trong lành của không khí trên đỉnh.

Ý nghĩa của sự thịnh vượng

Ý tưởng cốt lõi trong tác phẩm này, như Deaton đã chỉ ra, là niềm tin rằng có thu nhập cao hơn sẽ dẫn đến sức khỏe tốt hơn, rằng xã hội thịnh vượng, giàu có hơn sẽ tự động mang lại tiến bộ nhân văn tốt hơn, ví dụ như sự bình đẳng và lòng chia sẻ. Tuy nhiên, niềm tin này vẫn còn quá đơn giản.

Cách suy nghĩ này đã dẫn đến nhiều chính sách phát triển không hiệu quả, thậm chí là gây hại cho con người và xã hội. Theo tác giả, trạng thái sức khỏe là yếu tố quan trọng nhất tạo ra sự khác biệt giữa các cá nhân về tuổi thọ, trí tuệ và khả năng làm việc, dẫn đến sự thành công khác biệt của từng cá nhân. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân, từ nguồn gốc gia đình, thu nhập, tri thức, yếu tố bẩm sinh, đến môi trường xã hội.

Dẫn đến sự khác biệt (bất bình đẳng) ngày càng tăng giữa các cá nhân. Xã hội có thể duy trì hoặc làm giảm sự bất bình đẳng này thông qua cơ cấu xã hội, và ảnh hưởng đến sức khỏe của từng cá nhân trong cộng đồng. Bất lợi về sức khỏe của cá nhân sẽ ảnh hưởng xấu đến những người nằm trong đối tượng thiệt thòi hơn, kém dinh dưỡng hơn, thiếu tri thức hơn, trong một vị thế xã hội thấp hơn, ít được hưởng quyền lợi kinh tế và xã hội hơn, và có cuộc sống ngắn hơn.

Trong khi đó, những người may mắn và có lợi thế hơn tiếp tục duy trì đặc quyền ưu tiên trên tầng lớp cao hơn của xã hội. Một xã hội giàu có hơn, như Deaton chỉ ra, không nhất thiết mang lại lợi ích đồng đều cho mọi thành viên, và vì vậy, khoảng cách giữa họ sẽ tăng lên nhanh chóng, không đảm bảo được sức khỏe bình quân cho toàn bộ xã hội.

Do đó, tăng trưởng kinh tế lâu dài có thể không được duy trì. Nhưng các phát minh và khám phá mới trong khoa học và y tế đã giúp mở rộng kiến thức của con người về dinh dưỡng và điều trị bệnh tật, đồng thời thúc đẩy các xã hội tiên tiến cải thiện sức khỏe cho cộng đồng của họ, và từ đó lan rộng ra toàn nhân loại. Đó là một cuộc đào thoát vĩ đại mà con người đã đạt được trong hơn hai thế kỷ: thoát khỏi bệnh tật, yếu ớt, chết sớm, và vì thế thoát khỏi đói nghèo.

Mỗi phần của cuốn sách này tập trung vào một chủ đề riêng biệt và mang đến cho độc giả nhiều kiến thức mới, thú vị qua từng trang sách. Chúng đưa chúng ta trở lại thời kỳ nguyên thuỷ khi loài người còn là người săn bắt và hái lượm. Vì khả năng lưu giữ thực phẩm hạn chế, con người phải chia sẻ thức ăn với nhau, dẫn đến một xã hội khá công bằng và mọi người đều khỏe mạnh. Sau đó, tác giả dẫn chúng ta đến xã hội nông nghiệp, một bước tiến vĩ đại của nhân loại, nhưng cũng đi kèm với khả năng tích trữ lương thực, bi kịch đầu tiên về sự bất bình đẳng giữa con người được thể hiện trên sân khấu to lớn.

Tác giả cũng dẫn chúng ta qua hành trình khám phá đất nước Ấn Độ nghèo nàn, Trung Quốc đang nỗ lực phát triển, và Mỹ giàu có nhưng khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn.

Một ví dụ sống động và ấn tượng về cách bất bình đẳng có thể làm trì trệ sự phát triển, được tác giả phân tích trong trường hợp của Ấn Độ. Đó là sự bất bình đẳng giữa nam và nữ ở phía Bắc Ấn Độ đã làm giảm chiều cao của phụ nữ, do họ nhận được chăm sóc dinh dưỡng kém hơn so với nam giới. Tuy nhiên, những phụ nữ này lại là mẹ của tương lai, sinh ra cả con trai và con gái. Do đó, thế hệ sau này ở Bắc Ấn Độ, bất kể nam hay nữ, có chiều cao nhỏ hơn so với người Nam Ấn Độ, nơi bình đẳng giữa nam và nữ cao hơn nhiều, và chiều cao của họ cũng tăng lên theo thời gian.

Vì mối quan hệ giữa sự thịnh vượng và bất bình đẳng liên kết thông qua tình hình sức khỏe của các cá nhân trong cộng đồng, thể chế trở thành một yếu tố quan trọng đặc biệt. Độc giả sẽ tìm thấy một sự liên kết hấp dẫn nối cuốn sách này với tác phẩm “Tại sao các quốc gia thất bại” của hai nhà kinh tế hàng đầu Daron Acemoglu và James Robinson.

Một lần nữa, thể chế giải thích tại sao một quốc gia lại như chính nó đang tồn tại: hoặc là đạt được sự thịnh vượng và công bằng dưới một chế độ dân chủ, hoặc là rơi vào cảnh đói nghèo và vật lộn với sự phân biệt giàu nghèo, dưới một chính quyền độc tài và tham lam.

Từ đó, tác giả đi vào chương cuối cùng liên quan đến việc viện trợ kinh tế. Ông cho rằng các khoản viện trợ từ các nước giàu chủ yếu làm cho các nước nghèo tiếp tục bị giam giữ trong tình cảnh hiện tại.

Lý do là vì các nước nghèo thường có một thể chế kém, một phân phối tài nguyên không công bằng và chênh lệch giữa các tầng lớp xã hội, nên khi nhận được viện trợ, các chính phủ có thêm nguồn lực để duy trì trạng thái hiện tại. Nếu không có viện trợ, chính phủ sẽ phải đàm phán nhiều hơn với người dân để có nguồn lực, và vì vậy, sẽ phải chấp nhận nhiều cải cách thể chế có lợi hơn cho người dân.

Tuy nhiên, Deaton không phủ nhận toàn bộ nỗ lực viện trợ từ các nước giàu tới các nước nghèo. Ông cho rằng, nếu các nước giàu hỗ trợ trực tiếp để cải thiện sức khỏe của nhân dân, đặc biệt là những tầng lớp yếu đuối nhất, sẽ giúp giảm bất bình đẳng xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội của đất nước đó.

Hình ảnh quan trọng mà Deaton sử dụng suốt cuốn sách, về việc Đào thoát khỏi nhà tù của đói nghèo và yếu đuối, lại được nhấn mạnh. Đó là những người đã thoát khỏi cuộc giam giữ luôn mong muốn giúp đỡ những người còn đang bị giam giữ. Tuy nhiên, cuộc Đào thoát chỉ có thể thành công khi chính những người bị giam giữ mong muốn được tự do. Người đã được tự do có thể chia sẻ một phần của bánh với những người bị giam giữ, nhưng chỉ để giúp họ cải thiện tình hình, chứ không phải để họ thỏa mãn với miếng bánh miễn phí từ người thân thiện.

Rất tiếc, suốt nhiều thập kỷ, chỉ có ít quốc gia có thể sử dụng các biện pháp cứu trợ để giúp người dân thoát khỏi tình trạng đói nghèo.

Mytour - Trạm Đọc 

Theo Tia Sáng