Viết dành cho phụ huynh có con học ở cấp 2

Tránh những điểm mù khi hướng dẫn, đồng hành và giáo dục con ở độ tuổi cấp 2.

Gần 15 năm trong nghề giảng dạy, 5 năm đầu tập trung ở đại học, 5 năm tiếp theo là cấp Ba, và 5 năm gần đây chủ yếu là cấp Một và cấp Hai. Nhưng mình chú ý và cảm nhận rõ nhất ở cấp Hai. Có lẽ vì vậy mà mình nhận ra nhiều điểm mù trong cách bố mẹ hướng dẫn, đồng hành và giáo dục con ở cấp Hai, gây ra không ít câu chuyện buồn và đáng tiếc.

Vì vậy, hôm nay mình muốn chia sẻ và tâm sự với bố mẹ có con ở cấp Hai. Những chia sẻ có thể đúng với một số người, cũng có thể không, vì cuộc sống không có quy luật tuyệt đối. Chia sẻ này chỉ để chúng ta cùng suy nghĩ và có thể tạo ra sự thay đổi tích cực cho lũ trẻ của mình.

1. Trọng đáng giá cái Tôi độc đáo

“Em ơi, tại sao con giờ thấy khác biệt vậy? Năm trước con còn dễ thương tới mức nào, giờ thì như một phiên bản mới vậy. Bạn bè nói gì chơi chơi xổ sốu cãi, đến mức tôi còn sợ đụng vào con.”

Một người mẹ chia sẻ về cô con gái học lớp Bảy. Có lẽ không ít bố mẹ cũng trải qua điều tương tự. Nếu đúng vậy, thì mình chúc mừng bố mẹ. Đó là điều bình thường. Khi lên cấp Hai mà tụi nhỏ không thay đổi, mới là điều đáng chú ý.

Ở cấp Hai, lũ trẻ bắt đầu tập trung vào việc phát triển cái nhìn cá nhân về bản thân, tạo ra một cái tôi độc đáo. Chúng liên kết những gì họ quan sát từ cuộc sống, sách và phim để xây dựng ý kiến cá nhân, đối chiếu và thẩm định. Đây là thời kỳ hình thành và phát triển cái tôi.

Nhiều phụ huynh thường có thái độ phủi tay với tâm lý: “Ừ thôi, để nó tự nó làm sao đấy, sẽ qua thôi.” mà không nhận ra rằng đây là giai đoạn quan trọng, nơi có nhiều tiềm năng để phát triển và khám phá cho lũ trẻ. Thái độ thờ ơ hoặc chỉ biết đến “kỷ luật thép” thường khiến mối quan hệ bố mẹ – con cái trong giai đoạn cấp Hai trở nên căng thẳng và đối lập. Khi đứa trẻ lên cấp Ba, có vẻ như thế giới của bố mẹ và con cái không còn là của nhau.

Đồng hành với con ở cấp Hai cần bắt đầu từ sự ý thức tôn trọng đối với sự thay đổi trong cái Tôi của lũ trẻ. Nếu không, mọi hành động “đồng hành” đều có thể trở thành áp đặt, dẫn đến tổn thương kéo dài trong mối quan hệ bố mẹ – con cái, thậm chí ảnh hưởng đến tính cách của lũ trẻ sau này.

2. Hỗ trợ con xây dựng mối quan hệ bạn bè

Trong thời cả cấp Một, trẻ thường coi bố mẹ như hình mẫu lý tưởng. Nhưng ở cấp Hai, chúng có thể nhìn nhận bố mẹ không còn là những người siêu nhân nữa, mà chỉ là những người bình thường với khuyết điểm và sai lầm. Do đó, bố mẹ cần làm sao để khẳng định đúng đắn mình mà không làm tổn thương mối quan hệ với lũ trẻ.

Ngược lại, lũ trẻ đánh giá cao ý kiến, quan điểm và sở thích của bạn bè hơn. Dù bị bố mẹ chỉ trích, chúng thường lơ mặc, nhưng chỉ cần bạn bè nhắc đến, tằng hắng chút là có thể khiến trẻ nghĩ mãi. “Hội chứng mê bạn” này có thể tích cực nếu trẻ xây dựng những mối quan hệ đẹp, phát triển cùng nhau. Tuy nhiên, trẻ thường nhanh chóng hấp thụ những điều tiêu cực, trong khi những điều tích cực thì thường cần thời gian để thấm nhanh như giọt mực hòa vào nước.

Ảnh: Unsplash.

Có lẽ không nên can thiệp quá mạnh vào các hoạt động của lũ trẻ với bạn bè như một “camera giám sát”, nhưng cũng không nên lơ là, không biết chúng nó chơi với ai, làm gì. Cần đảm bảo rằng chúng nó kết nối với bạn bè tích cực. Nếu thấy chúng nó thường xuyên ở bên bạn bè tiêu cực, cũng đừng ngần ngại áp đặt kỷ luật để chúng nó hiểu rằng:

Trong cuộc sống, có những việc chúng nên làm và có những điều chắc chắn… KHÔNG.

3. Quản lý công nghệ

Hiện nay, công nghệ như một món ăn mà nhiều bố mẹ cứ vô tư đưa vào tay lũ trẻ mà không có bất kỳ nguyên tắc, thỏa thuận, quy luật nào. Nó giống như cách nhiều người đưa gà rán, khoai tây chiên, đồ uống có gas,… vào tay chúng mỗi ngày.

Thật tâm, mình chưa thấy đứa trẻ nào quá mức mê công nghệ, sử dụng mà không có giới hạn mà vẫn tiến bộ và phát triển đa chiều.

Chưa kể ở tuổi teen, khi melatonin - chất “gây ngủ” tự nhiên trong não - được tiết ra chậm hơn khoảng hai tiếng vào buổi tối. Vì vậy, tụi nó thường thức khuya hơn người lớn. Sự xuất hiện nhanh chóng của công nghệ qua các thiết bị điện tử, các trang mạng xã hội, các ứng dụng giải trí, và các kênh trò chuyện đêm đã phủ lên cuộc sống nghệ thuật của trẻ.

Có đứa tỉnh tới 1h đêm để lên mạng, có đứa đợi bố mẹ ngủ xong rồi mò dậy chơi game đến 3h sáng rồi đi ngủ lại. Một sự “ngu dốt” không khoa học trong cách “dạy con” sử dụng công nghệ. Xin lỗi, mình hơi mạnh miệng ở đây vì chính mình đã chứng kiến vài đứa trẻ có lối sống vô tổ chức, do “bố mẹ sắm máy tính, điện thoại trong phòng cho con và cứ thế con dùng”.

Khi chụp não bằng công nghệ fMRI, người ta phát hiện các kết nối giữa hai bán cầu não bị “biến chất” ở người nghiện cocaine như thế nào, điều đó cũng tái hiện gần như đúng y trong bộ não của đám trẻ tuổi teen nghiện công nghệ và Internet.

Ngoài ra, ở những người nghiện chơi game online, các vùng chất xám phụ trách về trí nhớ, cảm xúc, giao tiếp, định hướng mục tiêu, ra quyết định đều thay đổi, bị teo tóp đi khoảng 20%. Do đó, nếu không có nguyên tắc sử dụng rõ ràng, nghiện công nghệ chính là chất xúc tác cho sự đứt thắng tụt dốc của động lực học tập, vốn dĩ vào cấp Hai cũng đã bị thâm hụt chục phần.

4. Lắng nghe cung bậc cảm xúc của con

Đến tuổi teen, trẻ phải đối mặt với đủ loại cảm xúc: yêu thích, hào hứng, ngạc nhiên, buồn bã, sợ hãi, bực dọc, kinh tởm, tội lỗi và xấu hổ. Tất cả gần như làm trẻ choáng ngợp, lạc lõng, không biết làm sao để ứng phó.

Một mặt, chúng có quá nhiều chất xám để xử lý thông tin và kiến thức cực kỳ nhanh. Mặt khác, bộ não kiểm soát lý trí, logic và nguyên nhân hệ quả lại chưa đủ trưởng thành, chưa kết nối được để kiểm soát suy nghĩ, cảm xúc, lời nói và hành vi. Đây là lý do tuổi teen thường có những hành động bốc đồng mà không suy nghĩ đến hậu quả. Chúng đơn giản là chưa biết cách ứng phó với sự phức tạp trong tâm sinh lý của bản thân.

Ảnh: Unsplash.

Tất cả những biến động này như một dòng chảy mạnh mẽ, có vẻ không kiểm soát được. Nhưng nếu chúng ta coi mọi thứ là bình thường, bố mẹ có thể trở thành đôi bờ sông. Hãy giữ gìn dòng chảy cuồn cuộn của lũ trẻ, và biến những tình huống khó khăn thành cơ hội để tạo ra điều tốt đẹp.

Thay vì cố gắng kiểm soát, hãy để trẻ thể hiện cảm xúc, sau đó bố mẹ có thể giúp chúng giải thích và chia sẻ suy nghĩ, không phải áp đặt ngay lập tức. Điều này giống như một cơn mưa tưới nước cho cây cỏ, giữ cho tâm trạng của trẻ tích cực và nhân văn. Khi trẻ trưởng thành hơn, chúng sẽ tự lý giải suy nghĩ của mình.

Hãy coi những chia sẻ như những cơn mưa thường xuyên, giúp cây cỏ phát triển, giữ cho suy nghĩ của trẻ tích cực. Khi trẻ trưởng thành, chúng sẽ đủ trưởng thành để tự lý giải suy nghĩ của mình.

5. Bảo vệ động lực học tập khi vào cấp 2

Ở cấp Hai, nhiều trẻ có thể thể hiện sự lờ đờ như được lập trình sẵn. Học tập trở thành cuộc chiến căng thẳng giữa bố mẹ, giáo viên và trẻ, thậm chí với chính bản thân chúng. Đam mê học không còn, thay vào đó là sự đối phó với áp lực.

Mọi lớp học biến thành cuộc chiến luyện tập kỹ năng cơ bản, như một vòng xoáy mệt mỏi. Nội dung trở nên phức tạp, đòi hỏi quá nhiều, làm đau đầu và phát ngấy. Đứa trẻ căng não để tiêu hóa thông tin, nhưng sau đó, chúng chỉ đơn giản là xả bỏ.

Trò chuyện với nhiều ngôi sao cấp Hai, mình không thấy tư duy sáng tạo hay động lực học tập nội tại. Thành tích nhiều khi đến từ sự 'bơm thổi' của chuyên gia luyện thi, và chúng học thuộc những ý thầy cô đã chuẩn bị.

Giáo dục hiện nay thường đặt điểm số làm thước đo xuất sắc. Cách tiếp cận này mệt mỏi và lỏng lẻo. Hãy giữ động lực cho trẻ bằng cách giảm thi cử, khuyến khích sáng tạo và theo đuổi đam mê sở thích.

Để giữ động lực học tập, hãy giảm thi cử, khuyến khích sự sáng tạo và theo đuổi đam mê sở thích, thay vì chỉ chạy theo luyện tập không ngừng.

6. Không làm trở ngại cho sức sáng tạo bùng nổ

Bước vào độ tuổi này, đám trẻ trở thành những nhà máy ý tưởng khổng lồ với công tắc Sáng Tạo bật cháy mạnh mẽ. Những ý tưởng của tuổi teen đôi khi vượt xa cả người lớn. Cấp Hai là giai đoạn phát triển mà bộ não của trẻ mở rộng, có thể phát triển nhanh chóng như cơn gió trong những khả năng tư duy cao cấp. Những ý tưởng của tuổi teen đôi khi vượt xa cả người lớn.

Tuy nhiên, ngày nay, nhiều bậc phụ huynh và giáo viên lại ngược lại với dòng chảy tự nhiên. Thậm chí, họ đóng băng nó bằng cách dạy theo kiểu cũ, lặp lại ở trường và tại gia vì họ sợ không thể kiểm soát hoặc không biết cách kiểm soát tư duy của đám trẻ đang như dòng chảy tuyết tan. “Xuất sắc” hơn cả giai đoạn Một, áp lực học tập kiểu rập khuôn, ôn tập, giải bài tập ở cấp Hai còn tăng lên gấp 10-20 lần ở gần như mỗi môn học.

Thật là đáng tiếc: Bởi vì ở độ tuổi mà sự sáng tạo bùng nổ nhất, chúng ta lại đang ngăn cản, đóng khuôn và thay vào đó bằng những thứ lặp đi lặp lại, ghi nhớ thuộc lòng. Nói như nhà văn Rosseau đã viết về giáo dục cách đây 250 năm: “Thay vì giúp chúng ta tìm ra bằng chứng, họ đọc cho ta viết bằng chứng đó; thay vì dạy chúng ta lập luận, họ lập luận giúp chúng ta và chỉ rèn luyện trí nhớ của chúng ta thôi”.

Trả lại không gian, thời gian và thói quen học tập sáng tạo cho những đứa trẻ ở giai đoạn SÁNG TẠO của cuộc sống.

7. Nuôi dưỡng hạt mầm tính cách

Giai đoạn cấp Hai đòi hỏi việc xây dựng thói quen tự phản chiếu, suy ngẫm sâu sắc về bản chất con người bên trong, không chỉ là việc nói và làm theo cách 'trâu trẻ'. Chỉ khi đó, chúng ta thật sự hiểu rõ bản thân mình, quá khứ, hiện tại và tương lai. Việc tự nhìn vào tâm hồn sẽ giúp chúng ta đồng cảm, thấu hiểu người xung quanh, đầu tiên là gia đình và bố mẹ, sau đó là bạn bè và trường học, mở rộng ra là xã hội và cuộc sống.

Đừng chỉ đuổi theo thành tích, huy chương, điểm số để nhận được sự chú ý và sự chia sẻ trên mạng, mà quên mất việc phát triển giá trị tính cách và quan điểm về cuộc sống của các em ở giai đoạn cấp Hai.

Hãy nhớ rằng chúng ta phải trải qua cả thời kỳ cấp Ba – và nhiều năm sau đó – ở đó, chúng ta càng ít lắng nghe theo lời bố mẹ. Vì vậy, nếu muốn xây dựng tính cách và quan điểm về cuộc sống, đừng bỏ lỡ giai đoạn quan trọng nhất để làm điều đó: Cấp Hai.

8. Tạo kết nối thông qua những câu chuyện

Mỗi đứa trẻ ở giai đoạn cấp Hai đều đang trải qua những cuộc chiến cá nhân, và bố mẹ không thể đứng ngoài hoặc ở giữa trong cuộc chiến đó. Chúng ta phải đồng lòng với lũ trẻ, giữ đầu lạnh và trái tim ấm. Đầu lạnh của bố mẹ là để truyền đạt lý trí cho con, còn trái tim ấm là để chúng hiểu rằng dưới những lời nhắc nhở nhàm chán là sự yêu thương, hy sinh toàn bộ cho chúng.

Do đó, bố mẹ cần dành thời gian trò chuyện với con trẻ, tập trung vào những điều tích cực và đẹp đẽ mà chúng có. Bố mẹ nên linh hoạt, kiên trì và bình tĩnh khi nhắc nhở lũ nhóc đó dưới nhiều hình thức khác nhau, ở nhiều nơi khác nhau. Chỉ cần chúng ta không phê phán, coi thường, chỉ trích nặng nề hoặc lạc quan làm ngơ, thì cuối cùng chúng sẽ nhớ và thay đổi.

Hình ảnh: Unsplash.

Nghiên cứu mới chỉ ra rằng việc kể chuyện đã trở thành một nghệ thuật quý giá mà nhiều gia đình hiện đại đã lãng quên. Người lớn thường quá bận rộn hoặc không có đủ thời gian và đam mê để kể chuyện cho trẻ. Thay vào đó, họ thường đưa trẻ vào các lớp học thêm hoặc để chúng chìm đắm trong thế giới của truyền hình, máy móc, và phần mềm giải trí.

Tuy nhiên, họ đã bỏ qua rằng kể chuyện về gia đình, quá khứ, hành trình bố mẹ từ đôi bàn tay trắng, và về truyền thống văn hóa, là một lớp phù sa màu mỡ và vững chắc cho tính cách và giá trị của trẻ, cũng như mối quan hệ bền vững giữa bố mẹ và con cái qua thời gian. Trong quá khứ, ở giai đoạn cấp Một, chúng ta có thể ôm trẻ bằng vòng tay và những lời yêu thương 'mật ngọt chết ruồi', và ngày nay, khi chúng có chút 'dị ứng', chúng ta vẫn có thể ôm ấp lũ trẻ cấp Hai bằng tấm lòng mở rộng và những câu chuyện 'mưa dầm thấm lâu'.

Đây là một hình thức giáo dục ưu việt, không tốn kém nhưng lại có hiệu quả lâu dài và sâu sắc. Tuy nhiên, nhiều người hoặc chưa nhận thức được, hoặc đã quên mất điều này. Vì thế, họ vẫn đầu tư lớn vào các chương trình luyện thi cao cấp, phần mềm thông minh, và công nghệ học tập tiên tiến, nhưng đã lơ mơ đi kho báu ẩn sau những câu chuyện xưa kia.

Ngày xưa, khi bắt đầu giảng dạy cấp Hai, mình như một đứa trẻ… mơ mộng, ngần ngại không biết phải đối mặt với nhóm trẻ “quậy phá, nổi loạn, khó chịu” này như thế nào. Nhớ mãi hồi đó mình cứ ước ao cho chúng nó phát triển và sâu sắc như đám học trò cấp Ba, đại học của mình. Được như thế thì thật là hạnh phúc, đẹp đẽ tận tâm trí.

Rồi, mình nghiên cứu, đọc sách, quan sát, thử nghiệm và rút kinh nghiệm, từ đó tự học hiểu biết. Và mình đã thay đổi quan điểm… 180 độ: Ước mơ trước đây là một điều… ngốc nghếch và vô nghĩa của bản thân.

Thay vào đó, mình suy nghĩ ngược lại:

Hãy trân trọng và nắm chặt chữ Duyên hiếm có trong cuộc sống này, để hỗ trợ, tác động và thay đổi lũ trẻ. Bởi vì đây là thời điểm vàng để làm điều đó, không chỉ là thay đổi khả năng ngoại ngữ, ý thức học tập của chúng mà còn có thể làm thay đổi cả con đường và cách chúng bước qua cuộc sống trong tương lai.

Mỗi khi chia tay với đám trẻ cấp Hai khi họ bước vào cấp Ba, thấy từng đứa trẻ, mình thỉnh thoảng chẳng quan tâm đến những điểm số cao mà chúng đạt được, hay khả năng Tiếng Anh của chúng ở đâu. Thay vào đó, mình tập trung vào con người và tính cách, cách suy nghĩ và lối sống của chúng, và mình cảm thấy… bình yên hơn một chút.

Vượt qua cấp Hai cùng lũ trẻ, đừng chỉ chú ý vào những thành tích nổi bật, mà hãy quan sát cách chúng suy nghĩ, trải nghiệm, yêu thương và học tập. Tất cả những điều này là những phẩm chất tự nhiên mà chúng có, không phải là kết quả của sự ép buộc, áp đặt, hoặc những thứ phù phiếm có thể bị thổi bay theo gió.

Mình luôn nhớ câu nói của Nhà tâm lý học Granville Stanley Hall, người khởi đầu cho nghiên cứu về trẻ em, đã viết vào năm 1904 về sự bùng nổ của tuổi dậy thì như sau:

“Đây là thập kỷ tuyệt vời nhất trong cuộc đời. Không độ tuổi nào khác có thể gieo mầm và trồng những hạt giống, cả tốt và xấu, mà nảy mầm sâu, phát triển thành cây cỏ và mang lại hoa quả nhiều như tuổi này”.

Chúng ta đang trồng gieo điều gì cho lũ trẻ ở giai đoạn… đặc biệt này?

Tác giả: Bùi Quốc Đạt

Từ khóa: Viết dành cho phụ huynh có con ở cấp 2