Vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà

Vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà là một trong tám di sản thế giới tại Việt Nam. Đây là di sản thế giới liên tỉnh đầu tiên, trải dài trên tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Vịnh Hạ Long được công nhận lần đầu tiên vào năm 1994 với tiêu chí cảnh quan nổi bật toàn cầu; lần thứ hai vào năm 2000 với tiêu chí địa chất; và lần thứ ba vào năm 2023, di sản được mở rộng bao gồm quần đảo Cát Bà.

Tổng quan

Di sản vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà tọa lạc tại phía đông bắc Việt Nam, bao gồm vùng lõi rộng 65.650 ha và vùng đệm 34.140 ha. Di sản này có tổng cộng 1.133 hòn đảo đá vôi, trong đó 775 đảo thuộc vịnh Hạ Long và 388 đảo thuộc quần đảo Cát Bà.

Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào tháng 9 năm 2023. Khu vực này nổi bật với vẻ đẹp thiên nhiên, bao gồm các đảo đá vôi phủ thực vật và những đỉnh núi đá vôi nhô cao trên mặt biển, cùng với các đặc điểm karst như mái vòm và hang động.

Theo UNESCO, vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà được coi là một bảo tàng địa chất với giá trị toàn cầu nổi bật, ghi lại sự thay đổi lịch sử của Trái Đất. Hồ sơ di sản liên tỉnh này được xây dựng dựa trên khuyến nghị của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) vào năm 2014. Vịnh Hạ Long đã được công nhận hai lần vào các năm 1994 và 2000, trong khi Cát Bà đang trong quá trình đề cử. IUCN đã khuyến nghị Việt Nam kết hợp hai khu vực này thành một hồ sơ di sản thế giới mới. Ngày 16 tháng 9 năm 2023, vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà được UNESCO chính thức công nhận là Di sản thế giới.

Vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long nằm ở đông bắc Việt Nam, bao gồm vùng biển quanh thành phố Hạ Long thuộc tỉnh Quảng Ninh. Khu vực này có sự tương đồng về địa chất, địa mạo, cảnh quan, khí hậu và văn hóa với vịnh Bái Tử Long ở phía đông bắc và quần đảo Cát Bà ở phía tây nam. Vịnh Hạ Long bao phủ diện tích khoảng 1.553 km² với 1.969 hòn đảo, chủ yếu là đảo đá vôi. Vùng lõi của vịnh rộng 335 km², tập trung 775 hòn đảo. Quá trình hình thành đá vôi của vịnh đã diễn ra khoảng 500 triệu năm và quá trình tiến hóa karst kéo dài hơn 20 triệu năm, kết hợp các yếu tố như tầng đá vôi dày, khí hậu nóng ẩm và tiến trình nâng kiến tạo chậm. Sự kết hợp này đã tạo nên hệ sinh thái phong phú với nhiều loài thực vật và động vật đặc hữu.

Các nghiên cứu khảo cổ học và văn hóa cho thấy có sự hiện diện của cư dân tiền sử tại vịnh Hạ Long từ rất sớm, với các nền văn hóa cổ đại nối tiếp nhau như văn hóa Soi Nhụ (18.000–7.000 năm trước Công Nguyên), văn hóa Cái Bèo (7.000–5.000 năm trước Công Nguyên) và văn hóa Hạ Long (khoảng 00–5.000 năm trước).

Năm 1962, Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận vịnh Hạ Long là di tích danh thắng cấp quốc gia và quy hoạch vùng bảo vệ. Đến năm 1994, UNESCO đã công nhận vịnh Hạ Long là di sản thiên nhiên thế giới với giá trị thẩm mỹ (tiêu chuẩn vii), và tái công nhận vào năm 2000 với giá trị ngoại hạng toàn cầu về địa chất–địa mạo (tiêu chuẩn viii). Vịnh Hạ Long, cùng với vịnh Nha Trang và vịnh Lăng Cô của Việt Nam, là một trong 29 vịnh được Câu lạc bộ những vịnh đẹp nhất thế giới xếp hạng và công nhận vào tháng 7 năm 2003.

Quần đảo Cát Bà

Quần đảo Cát Bà gồm 388 hòn đảo, trong đó đảo chính là Cát Bà, nằm ở phía nam vịnh Hạ Long, ngoài khơi thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh, cách trung tâm Hải Phòng khoảng 30 km và thành phố Hạ Long khoảng 25 km. Về mặt hành chính, quần đảo thuộc huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng và được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2004.

Quần đảo Cát Bà bao gồm 388 hòn đảo, trải rộng trên diện tích khoảng 345 km². Đảo Cát Bà, lớn nhất với diện tích 153 km², đứng thứ ba về kích thước ở Việt Nam sau Phú Quốc và Cái Bầu, có đỉnh cao nhất là 331 m. Các đảo còn lại thường thấp dưới 100 m, với nhiều đảo nhỏ cao từ 20–50 m. Đây là khu vực địa hình karst nhiệt đới bị ngập chìm do biển tiến Holocen, với các chóp hoặc tháp karst đơn lẻ hoặc thành cụm. Các tên đảo thường theo hình dáng vật thể như Ớt, Chuông, Mai Rùa, Lã Vọng, Đuôi Rồng, Báo, và Sư Tử. Rìa bờ bị ăn mòn sinh hóa và cơ học bởi sóng và thủy triều. Trên đảo Cát Bà có các thung lũng karst như Trung Trang, Gia Luận, Tai Lai và Việt Hải, với độ cao 5–8 m và chiều rộng 100–600 m, có nơi lên tới 1 km, kéo dài từ vài km đến vài chục km, được lấp đầy bằng trầm tích sông–biển Pleistocen muộn. Quần đảo có nhiều hang động thuộc ba nhóm: hang ngầm cổ, hang nền và hang hàm ếch biển. Các hang ngầm cổ như động Hùng Sơn, động Hoa và hang Trung Trang thường có độ cao trên 10 m. Các hang nền thường nhỏ và dưới 10 m cao. Hang hàm ếch biển có thể xuyên thủng khối đá vôi, tạo thành các hang luồn như hang Xích và hang Thủng. Địa hình đáy ven bờ gồm các dạng tùng áng, rạn san hô, đồng bằng đáy vịnh và luồng lạch, với tùng và áng là các thung lũng hoặc phễu karst bị biển ngập chìm.

Về mặt địa chất, quần đảo Cát Bà nằm trên bể đông bắc Bắc Bộ, chủ yếu gồm các đá trầm tích carbonat Paleozoi và trầm tích bở rời Đệ Tứ. Sự hiện diện của magma tại đây rất hạn chế, với vài thể đá magma xâm nhập dạng mạch đã được phát hiện, như spesartit và minet tại Hùng Sơn và Bến Bèo. Hệ tầng Phố Hàn (D3-C1 ph) có tuổi Devon muộn–Carbon sớm, phân bố chủ yếu ở phía tây nam và giữa đảo Cát Bà, với độ dày khoảng 400–650 m, gồm đá vôi xám đen và các đá lục nguyên, đá silic. Tại bờ vụng Cát Bà, có thể thấy mặt cắt địa tầng chuyển tiếp giữa Devon và Carbon, rất có giá trị khoa học. Hệ tầng Bắc Sơn (C1-P2 bs), tuổi Carbon sớm–Permi muộn, phân bố rộng rãi, dày khoảng 700–1000 m, chủ yếu là đá vôi màu xám, xám sáng. Trầm tích Đệ Tứ bao gồm hệ tầng Vĩnh Phúc (Q1 vp), tuổi Pleistocen muộn, thành phần cát và cuội tạo thành bậc thềm biển cao 5–8m ở Ao Cối và các trầm tích sông–biển ở các thung lũng Gia Luận, Trung Trang; hệ tầng Hải Hưng (Q1 hh), tuổi Holocen sớm–giữa và hệ tầng Thái Bình (Q2- tb). Các trầm tích hiện đại gồm bãi biển, bãi triều, bãi lầy sú vẹt và trầm tích đáy biển nông, từ sét, bột đến cát sạn. Biển đã tiến vào khu vực Cát Bà từ 17–18 nghìn năm trước, khi mực nước biển thấp hơn hiện nay 100–120m, đến khoảng 7.000–8.000 năm trước đã bắt đầu tràn ngập khu vực này, mở rộng nhất vào 5.000–6.000 năm trước, chính thức hình thành quần đảo.

• Quần thể danh thắng Trang An