Vũ Hữu

Vũ Hữu (chữ Hán: 武有, 1437–1530) là một nhà toán học nổi tiếng của Việt Nam và cũng là một quan chức quan trọng dưới triều đại Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông. Ông được coi là nhà toán học đầu tiên của đất nước.

Cuộc đời và sự nghiệp

Ông sinh ra ở làng Mộ Trạch, tổng Thì Cử, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Năm Quang Thuận thứ 4 dưới triều Lê Thánh Tông (Quý Mùi 1463), ông đã đỗ Hoàng giáp.

Vũ Hữu đã đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Khâm hình viện lang trung, Thượng thư bộ Hộ, và Thượng thư bộ Lễ trong triều đại Hậu Lê, và sau đó được phong tặng Thái bảo. Mặc dù về hưu khi 70 tuổi, ông vẫn được vua tin tưởng và giao nhiệm vụ mang cờ tiết phong vương cho Mạc Đăng Dung khi ông 90 tuổi (1527). Lúc đó, ông giữ tước hiệu Tùng Dương hầu.

Các công trình toán học

Các công trình toán học của ông được ghi lại nổi bật trong tác phẩm Lập Thành Toán Pháp (立 成 算 法). Cuốn sách bao gồm các phương pháp đo đạc ruộng đất, tính diện tích ruộng, cách vẽ các thửa ruộng có hình dạng phức tạp và cách tính diện tích của chúng; các phương pháp tính toán bằng bàn tính, cửu chương, cửu quy; và một số bài toán có đáp án. Các phép đo được thực hiện theo đơn vị mẫu, sào, thước (24 mét vuông) và tấc (1/10 thước).

Theo sách Công dư tiệp ký, vua Lê Thánh Tông đã giao cho Vũ Hữu nhiệm vụ sửa chữa ba cổng Đoan Môn, Đại Hưng và Đông Hoa của thành Thăng Long để kiểm tra tài năng của ông. Vũ Hữu đã dùng thước để đo chiều cao, chiều dài, và chiều rộng của các cổng thành và tính toán chính xác số lượng gạch đá và vật liệu cần thiết. Kết quả là không có đá thừa hay gạch thiếu, các cổng thành được sửa chữa hoàn hảo từng ly, từng tấc. Vua Lê Thánh Tông rất hài lòng và đã ban chiếu khen thưởng ông.

Thành viên gia đình

Em trai của ông là Vũ Phong, một võ sĩ vĩ đại, đã đảm nhận chức vụ Cẩm y vệ Chỉ huy sứ.

Vết bẩn

Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép:

Vào năm Quang Thuận thứ 8 (1467), kỳ thi Hoành từ được tổ chức. Các quan được gọi vào thi nhưng chỉ có 30 người tham gia. Lúc đó, Khâm hình viện lang trung Vũ Hữu và Viên ngoại lang Nguyễn Đình Khoa cùng 5 người khác đều không tham dự vì lý do ốm đau. Vua cảm thấy kỳ lạ, tìm hiểu và biết rằng họ chỉ thích nhận hối lộ. Do đó, vua đã truyền dụ các quan trong triều rằng:

'Công việc xử án rất phức tạp và khó khăn, có ba điều vất vả: Thứ nhất là phải làm việc vất vả suốt ngày, rất khổ sở. Thứ hai là khi xử án sai, phải chịu trách nhiệm về những lỗi lầm. Thứ ba là đống hồ sơ án tụ lại, khó có thể giải quyết đầy đủ. Dẫu không bị bệnh, người làm việc này cũng dễ bị ốm, huống hồ khi có bệnh.'

Đây là lời châm biếm Vũ Hữu.

Chú giải

• Trần Tri Khách, Niên biểu Phật giáo Việt Nam Lưu trữ 15-12-2005 tại Wayback Machine. Vì Vũ Hữu sống trong thời kỳ từ năm 1000 đến 1900, xem mục tương ứng tại [1] Lưu trữ 15-12-2005 tại Wayback Machine