Walden - Khi Ở Một Mình Trong Rừng

Ngày nay chỉ có những nhà triết học, không có những triết gia. Một triết gia không chỉ có những tư tưởng tinh vi, thậm chí không phải là việc thành lập một trường phái, nhưng là sống theo sự hiểu biết, một cuộc sống đơn giản, độc lập, cao thượng và tin tưởng. Đó là cách giải quyết các vấn đề của cuộc sống, không phải về lý thuyết mà về thực tiễn.

Không gì mô tả Henry David Thoreau chính xác hơn những lời trên trong cuốn sách nổi tiếng nhất của ông: Walden, hay Khi Ở Một Mình Trong Rừng, được xuất bản lần đầu vào năm 1854. Trong thế giới văn học, đôi khi người ta phân vân không biết nên xếp Walden vào thể loại nào: triết học, tiểu thuyết, hồi ký. Các nhà phê bình coi 'Walden' như tác phẩm kinh điển của văn học Mỹ, khám phá sự đơn giản, hài hòa và vẻ đẹp của thiên nhiên như những mẫu mực cho một xã hội và văn hóa xứng đáng.

Henry David Thoreau sinh năm 1817 và qua đời năm 1862 - 44 năm chứa đựng một cuộc đời phong phú, mạnh mẽ và độc đáo. Ông sinh ra trong một gia đình bình thường, tốt nghiệp đại học Harvard vào năm 1837. Ông nghiên cứu về khoa học tự nhiên, cổ điển học Hy-La, triết học, toán học và khoa học tự nhiên. Trong cuộc sống ngắn ngủi của mình, ngoài những hoạt động khác, ông là nhà văn, nhà thơ, nhà triết học, nhà tự nhiên học, nhà đo đạc, nhà sử học. Ông để lại hơn 20 tập sách, báo, tiểu luận, thơ. Suốt đời mình, Thoreau chống lại chế độ nô lệ, công kích đạo luật về nô lệ bỏ trốn, bảo vệ thiên nhiên, lên tiếng mạnh mẽ bảo vệ quyền tự do cá nhân. Ông viết: “Sẽ không bao giờ có một nhà nước thật sự tự do và khai minh cho đến khi nhà nước nhận thức cá nhân như một quyền lực cao hơn và độc lập, tất cả mọi quyền lực và quyền uy của nhà nước đều từ đó mà ra, và đối xử với cá nhân một cách tương ứng.” Nhiều đóng góp của ông còn có tác dụng đến tận ngày nay: ông viết lịch sử tự nhiên và triết học tự nhiên, ông tiên phong trong nhiều phương pháp và phát hiện của sinh thái học và lịch sử môi trường, hai nguồn gốc của chủ nghĩa môi trường hiện đại.

Thoreau là một trong những triết gia tiên tiến đặc trưng, triết gia của tự nhiên và mối liên kết của nó với cuộc sống con người. Triết học tiên tiến tin rằng trạng thái tinh thần lý tưởng vượt lên trên vật chất và kinh nghiệm, tin rằng con người đạt được sự hiểu biết chân lý thông qua trực giác cá nhân hơn là những giáo lý tôn giáo. Thiên nhiên là biểu tượng bên ngoài của nội tâm, là “sự tương ứng cơ bản của vật hữu hình với tư tưởng con người” (Emerson, 1836).

Niềm tin cốt lõi của triết học tiên tiến là bản tính thiện của con người và thiên nhiên. Triết học tiên tiến tin rằng xã hội và các thể chế của nó, đặc biệt là những tôn giáo có tổ chức và các đảng phái chính trị, cuối cùng sẽ làm hỏng sự trong sáng của cá nhân, và tin rằng con người tốt nhất khi sống tự lập, độc lập. Trong Walden, chúng ta sẽ thấy Thoreau đã sống triết lý này như thế nào.

“Walden” là một hồi tưởng đầy suy tư về thời gian “hai năm hai tháng hai ngày” Thoreau sống một mình trong một miền đất rừng bên cạnh đầm Walden, “Giọt nước của Trời”, “đáng yêu hơn kim cương” trong một ngôi nhà tự xây, và bằng lao động của chính đôi tay mình. Ở Walden, ông đã sống chân thành say mê đầy tỉnh thức “Tôi đi vào rừng bởi vì tôi muốn sống thong dong, chỉ đối diện với những sự kiện tinh tuyến nhất của cuộc sống, và xem thử tôi có thể học được những gì nó phải dạy tôi hay không, và không để đến khi tôi gần chết mới khám phá ra rằng tôi chưa hề sống. (Walden (W)– Tôi sống ở đâu và sống để làm gì?). Ông chủ trương sống đơn giản vì “Phần lớn những xa xỉ và cái được gọi là tiện nghi không chỉ không tuyệt đối cần thiết, mà còn rõ ràng cản trở việc nâng cao phẩm giá con người.” Ông mang vào rừng giấc mơ về một cuộc sống vô ưu đầy vui thú.

Walden nhấn mạnh tầm quan trọng của lối sống đơn giản, tự chủ, trầm tư, gần gũi thiên nhiên, vượt lên trên “sinh tồn tuyệt vọng” này, vốn là số mệnh của đa số người. Trong chương “Trại Baker” Thoreau kể một buổi chiều lang thang trong rừng, ông gặp mưa giông và phải vào trú nhờ căn nhà tối tăm nhếch nhác của John Field, một tả điền Ai Len không xu diện tu túi nhưng cần cù lao động, với vợ và con anh ta. Thoreau thuyết phục Field hãy sống đơn giản nhưng độc lập bằng cách vào rừng để thoát khỏi cả chủ đất lẫn chủ nợ, nhưng anh chàng người Ai Len này từ chối vì không sao dứt bỏ được những khao khát xa hoa và tiếng gọi của “giấc mơ Mỹ.”

Bỏ đi những thứ dư thừa, ảo tưởng để tìm ra những nhu cầu thật sự thiết yếu của cuộc sống; ông nhiệt liệt tán dương văn học cổ điển mà ông thích đọc trong nguyên bản cổ ngữ Hi Lạp và Latin, ông phàn nàn về cái xu hướng phổ biến [dường như ở mọi thời] tìm những thứ “dễ đọc” thay vì những tư tưởng sâu sắc nhưng mệt óc; ông mơ mở một trường đại học cho người lớn, tại đó Concord có thể mời các nhà thông thái trên thế giới đến để giảng dạy và làm “cao quý tâm hồn” người dân bản xứ (W- “Đọc”)

Theo ông, việc mở rộng năng lực cảm thụ có cái lợi là giúp ta bớt nhàm chán. (W- “Những âm thanh”). Ở trong rừng, ông có nhiều khách đến thăm hơn khi ở thành phố, tất nhiên là những khách chọn lọc, đôi khi nhà ông chứa được đến “hai lăm, ba chục linh hồn cùng với cả thể xác của họ” (W- Các vị khách của tôi)

Về mùa đông, Thoreau tiêu khiển bằng quan sát thế giới hoang dã. Và khi ông kể về sở thích của mình thì ta thấy hết tài năng của một nhà tự nhiên học. Ông kể về việc ông đo độ sâu của cái đầm mà nhiều người quả quyết là “không đáy” và liên hệ với việc thăm dò chiều sâu đạo đức con người, về những con cá sống trong đầm, về màu sắc của băng (W- Đầm trong mùa đông) cũng như về sinh hoạt của các loài muông thú sống trong rừng: chim đớp ruồi, chim cổ đỏ, gà gô, chim dẻ gà, bồ câu Bắc Mỹ, chuột, rái cá, gấu trúc, rùa bùn, cáo, sóc, mèo rừng...

Ông tả tỉ mỉ hành tung kì lạ của con chim lặn gavia, cuộc “chiến đấu” một mất một còn của mấy con kiến “Tôi không bao giờ biết bên nào chiến thắng, cũng không biết nguyên nhân chiến tranh là gì, nhưng suốt ngày hôm ấy tôi cứ có cảm giác mình bị kích động và tổn thương vì chứng kiến cuộc đấu đá ấy, dữ dội và đầm máu, của cuộc chiến giữa con người trước cửa nhà tôi.” (W- Các vị khách của tôi)

Có một sự kiện nổi bật trong những ngày Thoreau sống ở Walden: Ngày 25 Tháng Bảy, 1846, Thoreau bị bắt giữ vì từ chối đóng thuế, để bày tỏ sự phản đối của ông đối với cuộc chiến tranh Mexico và chế độ nô lệ. “..tôi bị bắt giữ và đưa vào nhà tù vì, như đã kể ở một chỗ khác, tôi không đóng thuế cho, hay thừa nhận thẩm quyền của, cái nhà nước mua bán đàn ông, đàn bà, trẻ em, như bán trâu bò ngay bên cửa nhà Thượng viện.” (W. Làng) Sự kiện này tác động mạnh đến Thoreau. Tháng 5 năm 1849 ông xuất bản “Bất tuân Dân sự”. Chủ trương Bất tuân Dân sự của Thoreau sau này có ảnh hưởng mạnh mẽ đến Leo Tolstoy, Mahatma Gandhi và Martin Luther King, Jr.

Văn phong của Thoreau là sự đan xen giữa quan sát tự nhiên và trải nghiệm cá nhân, hùng biện, kiến thức lịch sử, biểu tượng ý nghĩa, chất thơ nhạy cảm, tính nghiêm cẩn triết học, và chu trọng những chi tiết cụ thể. Các nhà văn Marcel Proust, William Butler Yeats, Sinclair Lewis, Ernest Hemingway... chịu nhiều ảnh hưởng của ông.

Tuy nhiên, Walden không dễ đọc, vì ba lý do. Thứ nhất, đây là một văn xuôi cổ điển, ngôn ngữ trang trọng. Câu dài, mô tả sinh động, chi tiết, ám chỉ sâu xa, đầy âm dương, biểu tượng huyền bí, lối nói dẻo dai, cứng rắn, nhân văn hóa, mỉa mai, châm biếm, hoán dụ, lạc dùng, nghịch lý; nhiều nơi ông chuyển từ quan điểm khoa học sang quan điểm tâm linh giữa câu. Thứ hai, logic của nó dựa trên một cách nhìn khác về cuộc sống, hoàn toàn ngược lại với cái mà người ta thường gọi là lương tri. Nghịch hợp, nghịch lý, nước đôi. Ông thích trêu ghẹo, đánh đố, thậm chí lừa bạn đọc. Ba, nhiều khi không có từ nào có thể diễn đạt hết ý tưởng không thể nói ra cho rõ ràng. Có lúc Thoreau dùng ngôn ngữ của người không biết chữ mà bạn đọc phải cố vươn lên mà hiểu lấy. Trên đây là ý kiến của người bản ngữ. Còn về bản dịch, nghẹm khoảng cách về thời gian, văn hóa và ngôn ngữ, bạn đọc hình dung chắc chắn không thể đọc nó dễ dàng trơn tru. Nếu cuốn sách này “kén” độc giả, thì đó là loại độc giả không kiếm loại sách “dễ đọc.” Nhưng chắc chắn bạn đọc sẽ được đền bù xứng đáng. Bởi vì,

Nhà thơ Mỹ Robert Frost đã phải thốt lên khi nói về Thoreau và Walden: “Chỉ trong một quyển sách, ..ông đã vượt qua tất cả những gì chúng ta đã có ở Mỹ.”

Mytour (Read Station)

Nguồn: Lời Giới Thiệu Sách Của Dịch Giả Hiếu Tân