Buzz
Kiểm soát hay kích thích sự tự chủ?
Đó chính là sự quan trọng của sự tự chủ của mỗi cá nhân. Theo tác giả, khi đề xuất giải pháp cho vấn đề này, có hai sự lựa chọn: hoặc thắt chặt kiểm soát (bằng cách hứa hẹn phần thưởng hoặc đe dọa, trừng phạt) hoặc kích thích con người tự chủ, tập trung vào động lực của họ (cảm thấy tự do, tự nguyện khi hành động). Thông qua các nghiên cứu, thí nghiệm, Edward L. Deci & Richard Flaste đã thảo luận sâu về động lực của con người, tập trung vào sự phân biệt quan trọng trong hành vi, giữa việc nó có phải là tự chủ hay bị kiểm soát.
Có nhiều ý kiến tranh luận xoay quanh hai lựa chọn này. Nếu bạn là một nhà lãnh đạo, người phụ trách, giáo viên, bác sĩ, hoặc là cha mẹ... bạn sẽ chọn cách nào? Thắt chặt kiểm soát (hứa thưởng cho người làm tốt; đe dọa, xử lý kỷ luật những người không chịu trách nhiệm, không tuân thủ yêu cầu). Hay là khơi gợi sự tự chủ trách nhiệm của người khác mọi cách?
Cuốn sách chứa đựng đầy đủ với 4 phần, 13 chương, và nhiều thực nghiệm khoa học, câu chuyện thực tế, kiến thức sâu rộng của tác giả. Nó sẽ khơi gợi các giải pháp đáng suy ngẫm để bạn tự quyết định bạn nên làm gì và làm như thế nào trong mối quan hệ phức tạp, trong một xã hội phức tạp bao quanh cuộc sống con người.
Sẽ ra sao nếu 'tôi làm điều đó chỉ vì tiền'?
Có thể nhận ra rằng tác giả thuyết phục chúng ta tìm đến giải pháp khơi gợi sự tự chủ trong mỗi con người. Đó mới là động lực nội tại, yếu tố quyết định để con người hành động hiệu quả và trách nhiệm. Vì vậy, lâu nay, người ta đã sai khi nghĩ rằng động lực (nội tại) được tạo ra cho con người, không phải là điều gì đó con người tạo ra.
Ví dụ, khi thảo luận về giải pháp hứa thưởng, sử dụng tiền để tạo động lực, tác giả trình bày các thực nghiệm và luận điểm thú vị. Tiền có thể tạo động lực cho con người (động lực bên ngoài), khiến họ tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau vì tiền. Họ tự ép bản thân làm những việc mình không thích vì tiền... Tuy nhiên, điều quan trọng là dù đồng tiền thúc đẩy con người, nhưng đồng thời nó cũng huỷ hoại động lực nội tại và gây ra nhiều tác động tiêu cực khác...
Thí nghiệm cũng chỉ ra rằng, cái giá đầu tiên của việc sử dụng tiền là con người mất đi niềm hứng thú trong nhiều hoạt động. Họ bắt đầu xem các hoạt động chỉ là công cụ để đạt được phần thưởng bằng tiền, điều này dẫn đến việc họ mất đi sự hào hứng và năng lượng mà họ trước đây dành cho những hoạt động đó. Phát hiện này cho thấy con người đang mất kết nối với bản ngã bên trong khi họ dần bị phần thưởng bằng tiền điều khiển... khiến con người trở nên xa lạ - họ từ bỏ một phần bản ngã chân thực của mình - và tự ép bản thân làm những gì họ nghĩ là cần phải làm.
Từ việc phân tích những mặt trái của giải pháp kiểm soát bằng hứa thưởng hoặc đe doạ, tác giả đặt vấn đề: “thay vì kiểm soát, hãy trao quyền lựa chọn, là khía cạnh trung tâm trong việc ủng hộ quyền tự chủ của một người. Điều quan trọng của một quyết định ý nghĩa là nó phải đến từ sự tự nguyện. Do đó, những người ở vị thế có quyền lực cần bắt đầu suy nghĩ về cách trao quyền lựa chọn nhiều hơn”.
Theo tác giả, “Chỉ khi các quá trình khởi xướng và chỉnh đốn một hành động được kết hợp với các khía cạnh trong bản ngã con người thì hành vi mới thực sự tự chủ và con người mới thật sự chân thực”. Và “Tất cả các nghiên cứu đều chỉ ra rằng “sự tự thúc đẩy, thay vì động lực từ bên ngoài, mới là trọng tâm của sự sáng tạo, trách nhiệm, hành vi lành mạnh và thay đổi lâu dài”.
Tự do luôn đi kèm với trách nhiệm
Để khơi gợi sự tự chủ trong mỗi con người có dễ không? Tác giả chỉ ra rằng: “việc khuyến khích tự chủ có thể rất khó khăn, đặc biệt đối với những người đã quen với việc bị kiểm soát. Do đó, chúng ta cần kiên nhẫn; chúng ta cần làm việc với học sinh và nhân viên để đánh thức những gì căn bản trong bản chất của họ và những gì gần như chắc chắn sẽ dẫn họ đến kết quả tốt đẹp hơn. Chúng ta cần giúp họ trở lại với nơi mà họ có sức sống, cảm thấy hứng thú và khao khát đón nhận thử thách và trách nhiệm. Chúng ta cần thúc đẩy sự tự chủ của họ, một phần bằng cách trao cho họ quyền lựa chọn”. Chỉ khi thực sự tự chủ, con người mới có thể tự do. Hoặc như tác giả viết: “tự do của con người chỉ đạt được khi họ thực sự tự chủ”.
Bàn về tự do, tác giả cho rằng “Tự do thực sự liên quan đến sự cân bằng giữa việc chủ động đối phó với môi trường xung quanh và tôn trọng nó. Tự do tinh thần đòi hỏi một thái độ chấp nhận người khác. Chúng ta không sống đơn độc mà là một phần của một hệ thống lớn hơn, và vì bản thân có những đặc tính kép hướng về sự tự chủ và gắn kết với người khác, nên người có hành động từ một bản ngã phát triển tốt sẽ chấp nhận người khác và tôn trọng môi trường xung quanh, cũng như ảnh hưởng tích cực đến cả hai”
Cuối cùng, theo Edward L. Deci & Richard Flaste, “Tự do của con người dẫn đến sự chân nguyên, tức là được là chính mình. Và tự do sẽ đi kèm với trách nhiệm, bởi vì đó là một phần không thể thiếu của bản ngã chân thực của chúng ta. Bản chất của chúng ta là phát triển một cách có trách nhiệm, khi chúng ta cố gắng hòa nhập với cộng đồng và xã hội…”
“Sao ta làm điều ta làm” là một quyển sách mà khi đọc nó, ta luôn liên hệ bản thân với câu hỏi thường trực “tại sao ta làm điều ta làm?”. Và thúc đẩy việc tìm kiếm những giải pháp để làm điều đó tốt hơn, trách nhiệm hơn.
Theo báo First News
