Xe ba gác

Xe xích lô (từ tiếng Pháp: cyclo) là một phương tiện giao thông sử dụng sức người, có 3 bánh dùng để vận chuyển khách hoặc hàng hóa, thường có một hoặc hai ghế cho khách và một chỗ cho người lái xe. Người lái xe cũng vận hành nó như xe đạp thường, một vài loại có mô tơ để giúp người lái đỡ tốn sức, nếu có gắn động cơ thì gọi là xích lô máy. Thông thường xích lô có ba bánh. Loại xe đạp kéo thùng chở khách đằng sau trở thành xe ba gác thường gọi là xe lôi, phổ biến ở miền Tây Nam Bộ. Người chạy xe xích lô thông thường đạp xe đằng sau phần chở khách; nhiều loại có người đạp xe đằng trước. Từ 'xích lô' có gốc từ cyclo trong tiếng Pháp. Xe ba gác sử dụng nhiều ở châu Á, hiện nay nó phổ biến hơn xe kéo nhiều. Xe ba gác cũng được sử dụng tại một số thành phố ở châu Âu và Mỹ, thường để chở khách đi du lịch.

Lịch sử hình thành xích lô

Xe xích lô được cho là đã phát triển từ xe kéo vào thế kỷ 19 và chuyển sang sử dụng bằng đạp vào đầu thế kỷ 20.

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc và nhà báo Nguyễn Lưu, xích lô (cyclo) được Coupeaud, một người Pháp từ Charente, phát minh vào năm 1939. Để quảng bá phương tiện mới này, Coupeaud đã tổ chức một chuyến đi từ Phnôm Pênh đến Sài Gòn với hai người đạp đi hơn 200 km trong 17 giờ 23 phút. Cuối năm 1939, Sài Gòn chỉ có 40 chiếc xích lô, nhưng vào năm 1940 con số này tăng lên 200 chiếc. Tháng 2 năm 1941, tay anh chị khét tiếng Bảy Viễn và Maurice, một người Pháp, thành lập công ty Mauvien với 30 chiếc độc quyền tại Chợ Lớn... Từ đầu thập niên 1960, xe xích lô máy với động cơ 2 thì, phụ tùng từ Pháp, loại 125 phân khối, đã xuất hiện tại Sài Gòn.

Tuy nhiên theo Tony Wheeler trong Chasing Rickshaws, loại xích lô (người đạp phía trước kéo hành khách ngồi phía sau) đã có mặt ở Singapore vào thập niên 1920. Xích lô người đạp phía sau, hành khách ngồi phía trước đã xuất hiện ở Jakarta vào năm 1936 và tại Nam Vang vào cùng thời điểm. Christopher Pym cũng ghi nhận rằng xe xích lô đã nhập vào Nam Vang vào năm 1936, do đó sự kiện tại Pháp năm 1939 không phải là một phát minh. Tuy nhiên, loại xe ba bánh lấy sức người đạp đã phổ biến ở châu Á từ khoảng thập niên 1920 đến 1930.

Hiện nay, việc sử dụng xe xích lô tại Việt Nam đang bị hạn chế. Từ năm 2009, Hà Nội đã tổ chức hội nghị về quản lý hoạt động của xe xích lô và thực hiện chặt chẽ các biện pháp quản lý để dần dần loại bỏ hoàn toàn loại phương tiện này. Hiện tại, Hà Nội chỉ còn khoảng 300 chiếc xe xích lô được cấp phép cho 4 doanh nghiệp để phục vụ du lịch.

Tại các quốc gia khác

Xe đạp ba bánh được cho là xuất hiện tại Ấn Độ từ năm 1930.

Xe xích lô ở Malaysia được gọi là Beca. Tại Trung Quốc gọi là 三輪車 (sānlúnchē, 'tam luân xa'), Bangladesh gọi là রিকশা (riksha). Ở Trung Quốc, Ấn Độ và Bangladesh, người đạp xe ở phía trước. Ở Malaysia, người đạp và hành khách ngồi cạnh nhau. Trái lại, tại Việt Nam và Campuchia, cấu trúc xe xích lô luôn dành chỗ ngồi phía trước cho hành khách, nhưng xe lôi ở Nam Bộ lại có cấu trúc khác.

Các loại xe ba bánh khác

Xe đạp ba bánh được sử dụng để chở hàng ở phía trước thường được gọi là xe ba gác. Nếu có động cơ thì gọi là ba gác máy.

Loại xe ba bánh chở khách có động cơ và mái che được gọi là xe lam, ở Thái Lan thường gọi là xe túc túc (tuk tuk).

Hiện nay tại châu Âu, vào mùa hè, có những dịch vụ taxi đạp ba bánh do sinh viên làm thêm để phục vụ du khách, có tên gọi là cycle rickshaw, bike taxi, velotaxi, pedicab,...

Trong văn hóa

Ca khúc 'Xích lô' của nhạc sĩ Võ Thiện Thanh, được Mỹ Tâm trình bày vào năm 2001, với những câu lời:

Xích lô, ai không hay đắn đo

Cứ lo trời nắng, cứ lo trời mưa, cứ lo toan thẫn thờ

Một mình ngửa mặt nằm im ngắm sao trời

Đèn đường bạn thân với đôi vai gầy...

Phim Cyclo, được phát hành năm 1995 bởi đạo diễn Việt kiều Trần Anh Hùng, kể về cuộc sống của người lái xe xích lô.

• Xe người kéo
• Xe lôi
• Xe thổ mộ
• Xe lam
• Xe ôm
• Xe ba gác

Chú thích

Liên kết ngoài

• Quy định về quản lý hoạt động xe xích lô du lịch tại Hà Nội
• Xích lô Sài Gòn - câu chuyện của nó? Lưu trữ 2014-03-14 trên Wayback Machine
• Nguyễn Ngọc Chính, Xe Cyclo một thời Lưu trữ 2014-04-13 trên Wayback Machine, Thời Báo.

Liên kết đến thảo luận và hãng làm và thuê xích lô:

• Yahoo Group Pedicab Lưu trữ 2004-06-10 trên Wayback Machine
• Main Street Pedicabs
• PedalLine

Bản mẫu