Buzz
Việt Nam là một ví dụ điển hình cho mối đe dọa toàn cầu ít được biết đến, đó chính là việc khai thác cát sông để xây dựng các thành phố đang mọc lên trên khắp thế giới. Nhiếp ảnh gia người Singapore, Sim Chi Yin, đã thực hiện phóng sự ảnh này cùng nhà báo Vince Beiser để cảnh tỉnh chúng ta về thực tại đang diễn ra ngay tại đây và bây giờ.
Về Sim Chi Yin
Sim Chi Yin (sinh năm 1978) là một nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ người Singapore. Các tác phẩm của cô trải rộng qua nhiều phương thức thể hiện, từ nhiếp ảnh, phim cho tới âm thanh, văn bản, tư liệu lưu trữ và những bài đọc trình diễn. Kết hợp giữa nghiên cứu và cách kể chuyện chuyên sâu , tác phẩm của nghệ sĩ khám phá những vấn đề về lịch sử, ký ức, sự xung đột, di cư và những hậu quả của chúng.
Sim đã đoạt Giải Nobel Hoà bình cho nhiếp ảnh gia vào năm 2017 qua dự án của Chiến dịch Quốc tế để xoá bỏ Vũ khí Hạt nhận (ICAN); buổi triển lãm cá nhân của cô đã diễn ra tại bảo tàng Nobel Peace Centre tại Oslo về những phong cảnh hạt nhân, sử dụng sắp đặt video và nhiếp ảnh. Cô cũng có những triển lãm cá nhân khác như 'One Day We'll Understand' ở phòng tranh Hanart TZ tại Hồng Kông (2019) và 'Most People Were Silent' tại Viện Nghệ thuật Đương Đại Singapore (2018). Ngoài ra, tác phẩm của cô cũng được trưng bày tại Istanbul Biennale (2017), Không gian Nhiếp ảnh Annenberg tại Los Angeles, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Gyeonggi ở Hàn Quốc và nhiều tổ chức quốc tế khác. Sim đã hai lần được đề cử giải thưởng Prix Pictet và chiến thắng giải thưởng Chris Hondros (2018).
Về Sim Chi Yin
Sim Chi Yin (sinh năm 1978) là một nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ người Singapore. Các tác phẩm của cô trải rộng qua nhiều phương thức thể hiện, từ nhiếp ảnh, phim cho tới âm thanh, văn bản, tư liệu lưu trữ và những bài đọc trình diễn. Kết hợp giữa nghiên cứu và cách kể chuyện chuyên sâu , tác phẩm của nghệ sĩ khám phá những vấn đề về lịch sử, ký ức, sự xung đột, di cư và những hậu quả của chúng.
Sim đã đoạt Giải Nobel Hoà bình cho nhiếp ảnh gia vào năm 2017 qua dự án của Chiến dịch Quốc tế để xoá bỏ Vũ khí Hạt nhận (ICAN); buổi triển lãm cá nhân của cô đã diễn ra tại bảo tàng Nobel Peace Centre tại Oslo về những phong cảnh hạt nhân, sử dụng sắp đặt video và nhiếp ảnh. Cô cũng có những triển lãm cá nhân khác như 'One Day We'll Understand' ở phòng tranh Hanart TZ tại Hồng Kông (2019) và 'Most People Were Silent' tại Viện Nghệ thuật Đương Đại Singapore (2018). Ngoài ra, tác phẩm của cô cũng được trưng bày tại Istanbul Biennale (2017), Không gian Nhiếp ảnh Annenberg tại Los Angeles, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Gyeonggi ở Hàn Quốc và nhiều tổ chức quốc tế khác. Sim đã hai lần được đề cử giải thưởng Prix Pictet và chiến thắng giải thưởng Chris Hondros (2018).
Về phóng sự ảnh,
Tại tỉnh An Giang, một phần bờ sông dài nửa dặm dọc theo sông Vàm Nao đã bị sụp vào tháng 4 năm 2017, khiến ngôi nhà và một đoạn con đường đổ sập theo. Hoạt động khai thác cát đã làm suy yếu bờ sông.
Vào một buổi chiều năm 2017, bà Hà Thị Bé, 67 tuổi đang ngồi cùng con trai tại quán cafe nhỏ của mình ở một xóm thuộc huyện Hồng Ngự, nhìn ra dòng sông Tiền, một nhánh chính của dòng Mê Kông tại Việt Nam. Bất ngờ, mặt đất dưới chân họ bắt đầu sụp xuống. Bờ sông đã đổ vào dòng nước. 'Chúng tôi kêu lên và chạy đi. Nó rơi với tiếng ầm rất lớn.' Bà kể.
Bà Bé và con trai may mắn thoát chết nhưng quán cafe và ngôi nhà gần đó của bà đã bị hủy hoại. 'Nó đã lấy đi tất cả những gì chúng tôi đã có để xây dựng ngôi nhà, và bây giờ tất cả đã biến mất.' Bà thở dài. Mặc dù vậy, bà Bé vẫn coi mình là may mắn. 'Nếu sự cố xảy ra vào ban đêm, tôi và các cháu tôi có thể đã chết. Chúng tôi thường ngủ trong căn nhà đó.' Bà nói.
Nguyên nhân chính của vụ sụp đổ có thể thấy ngay từ những khu vực nước đục của sông Tiền: các thuyền nạo vét sử dụng máy bơm ồn ào để nâng lên từ lòng sông một lượng cát khổng lồ. Trong những năm gần đây, vật liệu khiêm tốn này đang trở thành một mặt hàng rất hot. Cát là thành phần chính của bê tông - vật liệu xây dựng cần thiết cho các thành phố đang phát triển nhanh chóng của Việt Nam. Nhu cầu sử dụng cát đang tăng mạnh, không chỉ gây tổn hại cho các dòng sông ở Việt Nam mà còn ảnh hưởng đến vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi rất quan trọng trong nền kinh tế của quốc gia.
Bà Hà Thị Bé cùng hai cháu trai đứng trên đống đổ nát của ngôi nhà tổ tiên dọc sông Tiền ở tỉnh Đồng Tháp. Chính phủ đã cảnh báo bà phải di dời vào đất liền để sống cùng con trai vào tháng 1 năm 2017, hai tháng trước khi ngôi nhà bị sụp. 'Nhưng tất cả mọi thứ tôi sở hữu đều ở trong ngôi nhà này, bây giờ tất cả mọi thứ đều biến mất rồi.' Bà nói.
Tháng 7 năm 2017, bà Tư, 72 tuổi, quay trở về xem những gì còn sót lại của ngôi nhà bà ở Nhà Bè, ngoại ô thành phố Hồ Chí Minh. Bốn ngày trước, một phần của ngôi nhà đã rơi xuống dòng sông. Lúc sự việc xảy ra, bà đang ở nhà với con dâu nhưng hai người đã chạy thoát an toàn.
Ở các thị trấn và làng mạc dọc sông Mê Kông và rất nhiều con sông khác trên khắp đất nước, các bờ sông bị phá huỷ rồi sạt lở do nạo vét cát quá mức, kéo theo chúng là những cánh đồng, ao cá, quán xá và nhà cửa. Những năm gần đây, hàng ngàn mẫu đất trồng lúa đã bị mất, và ít nhất 1.200 gia đình phải di dời. Hàng trăm người phải sơ tán khỏi các hòn đảo nằm trong dòng chảy đang biến mất ngay dưới chân họ. Chính phủ ước tính có khoảng 500.000 người ở đồng bằng sông Cửu Long cần phải di chuyển khỏi các khu vực lở đất như vậy.
Khai thác cát trên sông không chỉ là vấn đề đối với người dân, việc này còn khiến nước nhiễm bùn và quét sạch lòng sông, giết chết cá, thực vật và các sinh vật khác sống tại đó. Bà Hà Thị Bé kể: 'Hồi nhỏ, chúng tôi thường bắt ốc bắt cá để ăn. Kể từ khi cát bị nạo vét, cá, ốc không còn nữa.'
Một thuyền chở cát đã đi qua một ngôi nhà bỏ hoang ven sông Tiền. Khai thác cát, biến đổi khí hậu và việc xây dựng các đập đe đang đe dọa đến việc đánh bắt cá và các mục đích sử dụng khác của sông.
Trên sông Tiền, hành khách đi qua đồng bằng sông Cửu Long trên một chiếc phà. Đồng bằng này được rải rác các dòng sông và kênh rạch, và phà là phương tiện giao thông chính, đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày.
Tại chợ nổi Cái Răng, thành phố Cần Thơ, bà Nguyễn Thị Hoàng Liên, một người bán mì, đang phục vụ bữa sáng cho những người bán hàng khác. Phía sau là đống cát và vật liệu xây dựng, điều trở nên phổ biến ở thành phố này đang phát triển nhanh chóng.
Tương tự như nhiều người dân ở các làng ven sông Tiền khác, bà Phan Thị Âu, 86 tuổi, lo sợ ngôi nhà tổ tiên của bà có thể bị trôi sông. Một phần ngôi nhà gạch đã sụp đổ xuống sông trước mặt bà vào năm 2014, 2015 và bây giờ đã bị bỏ hoang. Sự sạt lở này bắt đầu từ năm 2011. Hai mươi hộ gia đình ở làng Phú Lợi B đã ký thỉnh nguyện thư yêu cầu chính phủ bảo vệ họ khỏi hiểm họa này. Sự cải thiện duy nhất là các thuyền nạo vét đã di chuyển ra giữa sông.
Sau khi một phần bờ sông sụp đổ vào năm 2013, ngôi nhà ven sông Tiền này đang bị nước và cây cỏ lan rộng.Một Vấn Đề Toàn Cầu
Việt Nam là nơi duy nhất trên thế giới mà việc khai thác cát gây ra thiệt hại lớn như vậy. Trên khắp thế giới, các thành phố đang phát triển với tốc độ chóng mặt, tiêu thụ lượng cát lớn chưa từng thấy. Dân số thành thị của Việt Nam đã tăng gấp đôi trong hai mươi năm qua, lên tới khoảng 32 triệu người.
Trên toàn thế giới, dân số đô thị đang tăng khoảng 65 triệu người mỗi năm, tương đương với việc thêm tám thành phố New York mỗi năm. Gần 50 tỷ tấn cát và sỏi được khai thác hàng năm để xây dựng các toà nhà văn phòng, chung cư, đường cao tốc và sân bay. (Cát ở Việt Nam còn được bán cho Singapore, một quốc gia tiêu thụ lượng cát khổng lồ để xây dựng và lấp đất nhân tạo.)
Hai em Bé Nguyễn Gia Lạc, 10 tuổi, và Bé Nguyễn Trung Kiên, 12 tuổi, đang vui đùa trên một đống cát khổng lồ ở làng trên đảo Châu Ma, tỉnh Đồng Tháp, gần biên giới Campuchia. Cát này được khai thác từ sông Tiền, nơi trước đây là ruộng đất nông nghiệp, giờ thuộc sở hữu của một doanh nhân Việt Nam nào đó. Dù dân làng không quen với tiếng ồn và sự sạt lở do việc khai thác cát gây ra, nhưng núi cát lại là điểm thu hút của địa phương.
Các công nhân trên sà lan chở cát gần thành phố Cần Thơ đang đổ cát từ sông Mê Kông lên một núi cát. Sau đó, cát được bơm qua các đường ống dưới đất đến một công trường xây dựng ở đất liền.
Bạn có thể thắc mắc tại sao chúng ta không sử dụng cát từ sa mạc Sahara hoặc các sa mạc tương tự khác không? Câu trả lời đó là: cát từ sa mạc không thích hợp để làm bê tông - hạt cát bị gió làm mòn, chúng quá nhỏ và tròn. Do đó, từ Trung Quốc đến Jamaica, từ Liberia đến Ấn Độ, các nhà khai thác đang cướp bóc những hạt cát quý giá từ lòng sông, các vùng đồng bằng ngập nước và bãi biển. Ở Việt Nam, việc khai thác cát không chỉ gây ra nguy cơ mất mát đồng bằng sông Cửu Long mà còn gây ra nguy cơ mất mát lớn hơn nữa. Đồng bằng này là nơi sinh sống của 20 triệu người và cung cấp thức ăn cho nửa đất nước và nhiều quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á.
Cát được nạo vét từ lòng sông và chất lên những chiếc sà lan, sau đó được vận chuyển dọc theo dòng sông.
Trong hàng thế kỷ, đồng bằng đã được bồi đắp bằng trầm tích từ những nguồn nước lên từ các rặng núi Trung Á thuộc lưu vực sông Mê Kông. Trong những năm gần đây, các công ty khai thác đã bắt đầu chiếm lấy một lượng cát lớn từ lòng sông ở mỗi quốc gia mà dòng sông Mê Kông chảy qua. Theo một nghiên cứu của ba nhà nghiên cứu Pháp vào năm 2013, khoảng 50 triệu tấn cát đã bị khai thác chỉ trong năm 2011 - đủ để phủ kín thành phố Denver sâu khoảng 5 centimet. Đồng thời, trong những năm gần đây đã xây dựng năm con đập lớn và dự kiến sẽ xây thêm 12 con đập khác ở Trung Quốc, Lào và Campuchia trên dòng sông Mê Kông. Những con đập này sẽ làm giảm dòng chảy trầm tích xuống đồng bằng.
Sà lan chở cát xuống kênh Chợ Gạo trên đường tới Thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi chiếc sà lan thường mang theo từ 700 đến 1.600 tấn cát.
Thành phố Hồ Chí Minh, trước đây được biết đến với tên gọi Sài Gòn, là trung tâm kinh tế của Việt Nam. Phần lớn cát được nạo vét và đưa lên từ dòng sông Mê Kông phục vụ cho việc xây dựng tại đây cũng như các thành phố khác ở miền Bắc. Một phần cát cũng được xuất khẩu sang Singapore để đáp ứng nhu cầu cải tạo đất của họ.
Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi phát hiện ra rằng phần lớn hoạt động khai thác cát ở Việt Nam đều diễn ra một cách không kiểm soát và bất hợp pháp. Buôn bán cát trở thành một nguồn thu nhập lớn, dẫn đến sự phát triển của một thị trường đen mạnh mẽ, với hàng trăm chiếc thuyền hoạt động trái phép trên các con sông. Trong năm 2016, cảnh sát Việt Nam bắt giữ gần 3.000 người nạo vét cát mà không có giấy phép hoặc tại các khu vực được bảo vệ trên khắp cả nước.
Có nhiều người tham gia khai thác hợp pháp, nhưng cũng có những người chỉ là người dân bình thường đang cố gắng kiếm sống. Một số người thậm chí mang theo gia đình lên thuyền để làm việc này.
Những đường ray trên cao của hệ thống tàu điện ngầm là biểu tượng cho sự tiến bộ kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh.
