Xuất bản không chỉ là in sách giấy

Có hai lý do về lịch sử và công nghệ hiện đại buộc chúng ta phải thay đổi quan niệm này. Thứ nhất, từ khi chữ viết xuất hiện, nhiều chất liệu đã được sử dụng để ghi chép và lưu giữ nội dung. Tại Ai Cập cổ đại, giấy cói (papyrus) được dùng để viết chữ tượng hình, ví dụ như cuốn sách “Tử thư Ai Cập”. Ở nền văn minh Sumer cổ đại, các tấm bảng đất sét với kí tự hình nêm đã được tìm thấy. Ở Trung Quốc cổ đại, từ thời nhà Thương đã có văn tự ghi trên giáp cốt, và sau đó trên đá, đồng, tre, lụa trước khi giấy trở nên phổ biến vào thế kỉ 8.

Giữa thế kỉ 15, Gutenberg phát minh ra công nghệ in chữ rời tại Mainz (Đức), tạo ra bước ngoặt lớn cho nhân loại: lần đầu tiên, đại chúng có thể tiếp cận sách vở và tri thức mà trước đây chỉ dành cho giới quý tộc và tăng lữ. Điều này thúc đẩy việc lan truyền, tích lũy và phát triển tri thức, tạo tiền đề cho cuộc Cách mạng Khoa học vào thế kỉ 16 và Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất vào nửa cuối thế kỉ 18. Với tất cả những thành tựu này, tên của Gutenberg được đặt cho giai đoạn từ giữa thế kỉ 15 đến thập niên 1990: kỷ nguyên Gutenberg (Gutenberg Era).

Nhìn lại quá khứ, từ thời cổ đại đến cuối thế kỉ 20, nhiều chất liệu và phương pháp đã được sử dụng để tạo ra các xuất bản phẩm, không chỉ là giấy và sách giấy. Điều không thay đổi qua thời gian chính là nội dung, tri thức được chứa đựng và thể hiện trên các phương tiện khác nhau.

Thứ hai, về công nghệ hiện đại, từ thập niên 1990, với sự ra đời và phổ biến của internet, các nền tảng vận hành trên đó cùng sự phát triển của công nghệ số đã tạo ra nhiều hình thức truyền tải thông tin mới, làm thay đổi diện mạo ngành xuất bản. Các nhà xuất bản truyền thống nhường chỗ cho những 'nhà xuất bản' nội dung lớn trên mạng như Facebook, Amazon, Apple, Google. E-book (sách điện tử), khởi đầu từ dự án mang tên Gutenberg vào thập niên 1970 nhằm tạo thư viện điện tử công cộng với 10.000 đầu sách, đã dần có chỗ đứng trên thị trường vào cuối thập niên 1990.

Theo khảo sát Ngành xuất bản toàn cầu năm 2016 của Hiệp hội Xuất bản Quốc tế (IPA) và Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), xuất bản phẩm số chiếm tỉ trọng đáng kể trong nhiều nền xuất bản lớn: Hàn Quốc (80,1%), Brazil (54,6%), Na Uy (29,1%), Trung Quốc (28%), Colombia (24%), Mỹ và Nhật khoảng 18%. Điều này cho thấy, một lần nữa, nội dung (content) mới là điều quan trọng, không phải hình thức hay chất liệu chứa đựng nó. Ngành xuất bản theo cách hiểu truyền thống đang dần chuyển sang ngành công nghiệp về nội dung.

CÔNG NGHỆ MỚI VÀ SỰ CHUYỂN MÌNH CỦA NGÀNH XUẤT BẢN

Gutenberg đã mang xuất bản phẩm đến với đại chúng, tạo tiền đề cho Cách mạng Khoa học và Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất. Tuy nhiên, ngành xuất bản hiện nay, như một phần của nền kinh tế sáng tạo, đang chịu tác động và biến chuyển do cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Tại Mỹ, theo Lisa Rabasca Roepe, e-book (sách điện tử) được các nhà xuất bản truyền thống giới thiệu vào năm 1999. Hơn 10 năm sau, e-book đạt tốc độ tăng trưởng doanh thu lên tới 202,3% chỉ trong chưa đầy 1 năm (theo ước tính của Hiệp hội Xuất bản Hoa Kỳ năm 2011). Các chuyên gia dự đoán e-book sẽ tạo nên một cuộc cách mạng trong ngành xuất bản.

Tuy nhiên, thực tế không như mong đợi. E-book từng đạt được sự phổ biến rộng rãi ban đầu, nhưng dự báo hiện tại cho thấy số lượng người đọc e-book sẽ giảm nhẹ trong những năm tới, từ 91,9 triệu người vào năm 2016 xuống còn 87,8 triệu người vào năm 2022. Jamie Raab, chủ tịch của Celadon Books, cho biết e-book không còn là thị trường tăng trưởng mà giờ đây chỉ là một thị trường ổn định.

Ngành xuất bản Hoa Kỳ dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng ổn định với doanh thu toàn ngành từ 27,8 tỉ đô la vào năm 2017 lên gần 44 tỉ đô la vào năm 2020. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này không phải từ sách giấy truyền thống hay e-book mà là từ audiobook, hiện đang có riêng một mục trên danh sách bestseller của New York Times.

Sự phổ biến của điện thoại thông minh là một trong những lý do khiến ngày càng nhiều người nghe audiobook. Xã hội hiện đại đã quen với các thiết bị công nghệ như laptop và tablet, thích hợp cho việc đọc e-book. Nhưng smartphone với màn hình nhỏ không tiện cho việc đọc e-book mà lại lý tưởng cho việc nghe sách nói mọi lúc mọi nơi trong môi trường đòi hỏi con người phải đa nhiệm.

Chúng ta có xu hướng thích nghe kể chuyện qua audiobook. Theo Lisa Rabasca Roepe, khoảng 18% người trưởng thành ở Mỹ nghe audiobook, so với 11% năm 2011. Hiệp hội Xuất bản Audio Hoa Kỳ cho biết doanh thu audiobook năm 2016 đạt 2,1 tỉ đô la, tăng 18,2% so với năm 2015. Doanh thu 3 quý cuối năm 2017 đạt 490 triệu đô la. Số lượng audiobook xuất bản tại Mỹ tăng mạnh từ 4.600 tựa năm 2009 lên hơn 35.500 tựa năm 2015; năm 2017 tăng 33,9% so với năm 2016.

Không chỉ hình thức thể hiện nội dung đang thay đổi mà hoạt động phát hành cũng có những biến chuyển lớn. Các nền tảng internet như Smashwords và CreateSpace của Amazon giúp tác giả và nhà xuất bản tiếp cận người đọc dễ dàng. Smashwords, ra mắt năm 2008, trong 7 tháng đầu xuất bản 140 tựa sách. Tác giả đẩy bản thảo dưới dạng file điện tử lên Smashwords, nơi chúng được chuyển sang các định dạng e-book khác nhau và bán online với giá do tác giả ấn định. Năm 2010, Smashwords cung cấp sách điện tử cho Apple, Barnes & Noble, Kobo, Sony và Amazon. Năm 2012, Smashwords xuất bản 127.000 tựa sách của 44.000 tác giả.

Thương hiệu của các nhà xuất bản truyền thống không còn là yếu tố quyết định thu hút tác giả, đặc biệt là tác giả mới, do sự kén chọn và rủi ro đầu tư. Ngược lại, các hình thức xuất bản mới dựa trên công nghệ cho phép tác giả lựa chọn dịch vụ phù hợp và thu được lợi nhuận cao hơn so với phương thức truyền thống.

Ở Mỹ hiện nay có nhiều hình thức xuất bản khác nhau, bao gồm nhà xuất bản truyền thống, nhà xuất bản dịch vụ, nhà xuất bản độc lập và tự xuất bản. Các hình thức này ngày càng đáp ứng nhu cầu cá nhân của tác giả và độc giả, phù hợp với sự phát triển của công nghệ và thay đổi thói quen đọc sách.

NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NGÀNH XUẤT BẢN VIỆT NAM

Sự kiện Amazon mở chuỗi nhà sách truyền thống từ cuối năm 2015 không có nghĩa sách giấy sẽ trở lại vị trí độc tôn. Đây là cách Amazon tăng tương tác với khách hàng và thu thập dữ liệu. Tại Việt Nam, theo Cục Xuất bản, In và Phát hành, 6 tháng đầu năm 2018 có 16.004 xuất bản phẩm với gần 174,7 triệu bản, trong đó sách giấy chiếm ưu thế. Liệu Việt Nam có lỡ chuyến tàu cách mạng công nghiệp 4.0?

Các thách thức: Biên tập viên và nhà xuất bản phải thay đổi kỹ năng và quy trình làm việc trước các xu hướng mới như audiobook, khi mà tác quyền, chi phí, cộng tác viên và công cụ đều thay đổi. Nhà xuất bản cần thay đổi hệ thống phòng ban để phù hợp với các nền tảng công nghệ hiện đại như Smashwords và CreateSpace của Amazon.

Vũ Trọng Đại