Yên Mô

Yên Mô là một huyện nằm ở vùng trũng phía nam của tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Vị trí địa lý

Vị trí địa lý và đặc điểm

Huyện Yên Mô tọa lạc ở phía nam tỉnh Ninh Bình, cách thành phố Ninh Bình khoảng 17 km về phía nam, cách thủ đô Hà Nội 110 km. Vị trí địa lý của huyện như sau:

• Phía đông tiếp giáp huyện Kim Sơn và huyện Yên Khánh
• Phía tây tiếp giáp thành phố Tam Điệp và thị xã Bỉm Sơn thuộc tỉnh Thanh Hóa
• Phía nam tiếp giáp huyện Hà Trung và huyện Nga Sơn của tỉnh Thanh Hóa
• Phía bắc tiếp giáp huyện Hoa Lư.

Huyện Yên Mô là một khu vực đa dạng về kinh tế, bao gồm dịch vụ du lịch, nông nghiệp và công nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Ninh Bình. Đây là một trong những điểm du lịch nổi bật của tỉnh, với tiềm năng lớn để phát triển các loại hình du lịch văn hoá, sinh thái và nghỉ dưỡng nhờ cảnh quan thiên nhiên phong phú, hệ thống di tích và truyền thống lịch sử lâu đời. Đồng thời, Yên Mô là điểm giao thông chiến lược kết nối Ninh Bình với tỉnh Thanh Hóa.

Đặc điểm địa hình

Yên Mô nằm ở phía nam tỉnh Ninh Bình, với địa hình chủ yếu được chia thành hai khu vực chính:

• Vùng đồng bằng chủ yếu được bao phủ bởi các khu vực trũng thấp ở phía Bắc.
• Khu vực núi đá vôi và bán sơn địa phân bố tại các xã như Yên Đồng, Yên Thành, Yên Thắng, Yên Thái, Yên Mạc, Yên Lâm (một phần của dãy núi Tam Điệp). Trong số đó, xã Yên Đồng nổi bật với nhiều đỉnh núi, một số có độ cao vượt quá 200 mét.

Khí hậu

Khu vực này có khí hậu nhiệt đới gió mùa hải dương. Vào mùa đông, dãy núi Tam Điệp ở phía nam cản gió mùa đông bắc, gây ra lượng mưa nhiều hơn so với các khu vực xung quanh (đặc điểm này rõ hơn ở những dãy núi cao). Mùa đông có nhiệt độ thấp, trung bình dưới 17 °C trong tháng 1. Nửa đầu mùa đông từ tháng 11 đến tháng 2 thường khô, trong khi nửa sau là thời điểm nồm ẩm từ tháng 2 đến tháng 4, với độ ẩm thay đổi phụ thuộc vào gió mùa đông bắc. Độ ẩm cao nhất có thể đạt khi kết hợp các yếu tố như gió đông bắc lệch đông và nhiệt độ ngày trong khoảng 18 - 26 °C, đặc biệt là 22 °C. Hiện tượng nồm ẩm biến mất khi nhiệt độ không phù hợp (dưới 16 °C hoặc trên 28 °C). Mùa hè từ tháng 5 đến tháng 10 có gió đông nam mang hơi ẩm từ biển và mưa nhiều, với những đợt gió tây nam vào đầu mùa hè làm thời tiết rất nóng và khô, nhiệt độ có thể lên trên 40 °C.

Hành chính

Huyện Yên Mô bao gồm 17 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có thị trấn Yên Thịnh (huyện lỵ) và 16 xã: Khánh Dương, Khánh Thịnh, Khánh Thượng, Mai Sơn, Yên Đồng, Yên Hòa, Yên Hưng, Yên Lâm, Yên Mạc, Yên Mỹ, Yên Nhân, Yên Phong, Yên Từ, Yên Thái, Yên Thành, Yên Thắng.

Lịch sử

Huyện Yên Mô có nguồn gốc từ rất lâu trước đây. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy vùng đất cổ Yên Mô đã có người cư trú từ hàng vạn năm trước. Thời nhà Trần, khu vực này được gọi là Mô Độ, dưới thời Minh thuộc châu Trường Yên. Dưới triều vua Lê Thánh Tông (1460-1469), Yên Mô thuộc phủ Trường Yên. Đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, khu vực này vẫn giữ tên Yên Mô, bao gồm 8 tổng với tổng cộng 59 đơn vị hành chính như xã, thôn, phường, trang, trại. Năm Minh Mạng thứ 19 (1838), tổng Thần Phù từ huyện Nga Sơn, Thanh Hóa được nhập vào huyện Yên Mô thuộc phủ Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình.

Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, huyện Yên Mô được chia thành 9 tổng với tổng cộng 65 xã và thôn: Tổng Yên Mô gồm 10 xã và thôn; Tổng Khánh Đàm (Yên Khánh) với 9 xã và thôn; Tổng Bạch Liên có 9 xã và thôn; Tổng Thổ Mật với 6 xã và thôn; Tổng Thần Phù gồm 8 xã và thôn; Tổng Yên Vân với 4 xã và thôn.

Trong giai đoạn 1948 – 1949, các xã nhỏ đã được hợp nhất để tạo thành 8 xã lớn hơn: Yên Lạc, Yên Mạc, Yên Nhân, Yên Phong, Yên Sơn, Yên Thái, Yên Thắng, Yên Thành.

Năm 1956, sau khi cải cách ruộng đất, 8 xã cũ được chia tách và thành lập 14 xã mới: Yên Bình, Yên Đồng, Yên Hòa, Yên Lạc, Yên Lâm, Yên Mạc, Yên Mỹ, Yên Nhân, Yên Phong, Yên Phú, Yên Sơn, Yên Thái, Yên Thắng, Yên Thành. Đến tháng 5 năm 1961, xã Yên Lạc được chuyển về huyện Yên Khánh (nay là xã Khánh Hồng), trong khi ba xã Khánh Dương, Khánh Thịnh, Khánh Thượng từ huyện Yên Khánh được sáp nhập vào huyện Yên Mô. Tính đến năm 1961, huyện Yên Mô bao gồm 16 xã: Khánh Dương, Khánh Thịnh, Khánh Thượng, Yên Bình, Yên Đồng, Yên Hòa, Yên Lâm, Yên Mạc, Yên Mỹ, Yên Nhân, Yên Phong, Yên Phú, Yên Sơn, Yên Thái, Yên Thắng, Yên Thành.

Vào ngày 28 tháng 1 năm 1967, thị trấn nông trường Đồng Giao được thành lập và trực thuộc huyện Yên Mô.

Ngày 23 tháng 2 năm 1974, thị trấn nông trường Đồng Giao bị giải thể và thay thế bằng thị trấn Tam Điệp, thuộc tỉnh Ninh Bình.

Ngày 23 tháng 2 năm 1977, thực hiện các thay đổi hành chính: thôn Liên Phương của xã Yên Từ được sáp nhập vào xã Yên Nhân; thôn Bình Minh của xã Yên Từ sáp nhập vào xã Yên Phong; thôn Hưng Hiền của xã Yên Phú và xóm Trại Lão của xã Yên Thành sáp nhập vào xã Yên Mỹ; xóm Đông Thôn của xã Yên Thái sáp nhập vào xã Yên Lâm; xóm Giang Khương của xã Yên Thái sáp nhập vào xã Yên Thành; thôn Lam Sơn của xã Yên Hòa được chuyển về xã Khánh Thượng.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, huyện Yên Mô và huyện Kim Sơn được hợp nhất để tạo thành huyện Tam Điệp, với thị trấn Tam Điệp làm huyện lỵ, thuộc tỉnh Hà Nam Ninh.

Năm 1982, thị trấn Tam Điệp cùng hai xã Yên Bình và Yên Sơn tách khỏi huyện Tam Điệp để thành lập thị xã Tam Điệp (hiện nay là thành phố Tam Điệp).

Ngày 10 tháng 1 năm 1984, xã Yên Phong được chia thành hai xã mới: Yên Phong và Yên Từ.

Theo Quyết định số 59-CP ngày 4 tháng 7 năm 1994 của Chính phủ, thôn Đông Thôn của xã Yên Lâm được sáp nhập vào xã Yên Thái; 10 xã từ huyện Yên Khánh được tái lập để thành lập lại huyện Yên Khánh, huyện Tam Điệp được đổi tên về tên cũ là huyện Yên Mô, bao gồm 15 xã: Khánh Dương, Khánh Thịnh, Khánh Thượng, Yên Đồng, Yên Hòa, Yên Lâm, Yên Mạc, Yên Mỹ, Yên Nhân, Yên Phong, Yên Phú, Yên Thái, Yên Thắng, Yên Thành và Yên Từ.

Ngày 7 tháng 6 năm 1997, thị trấn Yên Thịnh được thành lập làm thị trấn huyện lỵ của huyện Yên Mô, bao gồm 56,2 ha diện tích và 1.347 cư dân từ xã Yên Phú; 99,32 ha diện tích và 2.776 cư dân từ xã Khánh Thịnh.

Ngày 4 tháng 8 năm 2000, thôn Hưng Hiền của xã Yên Mỹ được tách ra để thành lập xã Yên Hưng; xã Khánh Thượng được chia thành hai xã mới là Khánh Thượng và Mai Sơn.

Ngày 28 tháng 11 năm 2012, theo Nghị quyết 80/NQ-CP của Chính phủ, toàn bộ 397,97 ha diện tích và 3.288 cư dân của xã Yên Phú cùng 159,76 ha diện tích và 1.233 cư dân của xã Khánh Thịnh được sáp nhập vào thị trấn Yên Thịnh quản lý.

Hiện tại, huyện Yên Mô bao gồm 1 thị trấn và 16 xã.

Kinh tế

Làng nghề

Huyện Yên Mô nổi tiếng với nhiều làng nghề truyền thống và nghề phụ. Trong số đó, có 9 làng chuyên chế biến và đan dệt cói, đặc biệt xã Yên Lâm có tới 4 làng. Tổng cộng, có 11 làng nghề truyền thống và nhiều làng nghề khác trong huyện, bao gồm các loại hình nghề nghiệp phong phú như chế biến cói, gốm sứ, và nghề xây dựng.

• Chế biến cói Ngọc Lâm (Yên Lâm)
• Chế biến cói Đông Yên (Yên Lâm)
• Bún, bánh, thực phẩm Yên Thịnh (Khánh Dương)
• Chế biến cói, đan bèo Nộn Khê (Yên Từ)
• Chế biến cói Yên Mô Càn (Yên Mạc)
• Chế biến cói Tây Sơn (Yên Mạc)
• Nghề làm gốm sứ Bạch Liên (Yên Thành)
• Chế biến cói Đông Đoài (Yên Lâm)
• Chế biến cói Hồng Phong (Yên Mạc)
• Nghề xây dựng, thợ nề Bình Hải (Yên Nhân)
• Chế biến cói Phù Sa (Yên Lâm)
• Chế biến cói xóm 3 (Khánh Thịnh)
• Nghề làm nem quả, nem chua Yên Mạc.

Chợ

Huyện Yên Mô có các chợ được phân loại là chợ loại 2 và 3 tại Ninh Bình, bao gồm:

• Chợ Bến: Thôn Lam Sơn, xã Khánh Thượng
• Chợ Bút: Thôn Đông Sơn, xã Yên Mạc
• Chợ Chấp: Thôn Hưng Hiền, xã Yên Mỹ
• Chợ Lồng: xã Yên Phong
• Chợ Ngò: Phố Trung Yên, thị trấn Yên Thịnh
• Chợ Nộn Khê: Thôn Nộn Khê, xã Yên Từ
• Chợ Tu: Phố Tu, xã Yên Thắng.

Dân số

Huyện Yên Mô có tổng diện tích là 146,10 km², với dân số đạt 121.086 người vào năm 2021, mật độ dân số khoảng 829 người/km².

Huyện Yên Mô có diện tích 146,10 km² với dân số đạt 119.995 người vào năm 2020, mật độ dân số khoảng 821 người/km².

Diện tích huyện Yên Mô là 144,74 km², dân số năm 2019 đạt 118.469 người, với mật độ dân số khoảng 819 người/km².

Khoảng 10% dân số của Yên Mô theo đạo Thiên Chúa.

Văn hóa - du lịch

Thắng cảnh

Yên Mô nổi bật với các điểm du lịch hấp dẫn như hồ Đồng Thái, động Mã Tiên, hang Trời, cửa biển Thần Phù và sân golf Yên Thắng.

• Hồ Đồng Thái nằm ở xã Yên Đồng, Yên Thái, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, với diện tích lên đến 2185 ha, trong đó 380 ha được phát triển thành khu du lịch nghỉ dưỡng cao cấp. Đây là hồ nước lớn nhất ở Ninh Bình, sở hữu nhiều loài động thực vật quý hiếm. Hồ có hình dạng bị cắt xẻ, tạo nên nhiều 'bán đảo' và thung lũng đẹp, thuận tiện cho việc xây dựng khu vui chơi giải trí hòa quyện với thiên nhiên.

• Sân golf Hoàng Gia trải rộng trên gần 3.000 ha, được thiết kế và xây dựng bởi P+Z Development PTE và Golf Corp, với sự tham gia của các chuyên gia từ Mỹ, Úc, Scotland, Philippines, cùng các kỹ sư Việt Nam. Sân golf 54 lỗ tại hồ Yên Thắng không chỉ thu hút du khách mà còn tạo nguồn thu lớn cho ngân sách địa phương, góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang dịch vụ du lịch.
• Cửa Thần Phù, nằm tại xã Yên Lâm, gắn liền với nhiều truyền thuyết lịch sử và có đền thờ Áp Lãng. Đền Áp Lãng có kiến trúc đơn giản giống như một ngôi nhà cổ, lễ hội diễn ra vào ngày 6/1 âm lịch hàng năm. Cùng với đó, chùa Thần Phù và đình Phù Sa là những di tích văn hóa quan trọng của khu vực.

• Động Mã Tiên tọa lạc tại vùng núi xã Yên Đồng. Để vào động, du khách phải di chuyển bằng thuyền qua hồ Đồng Thái và leo gần 100 bậc đá lên sườn núi. Cửa động rộng 10 m và cao 15 m, giống như miệng một con cá khổng lồ. Nền hang có nhiều khối đá lớn nhỏ, với những tảng đá nhấp nhô như đàn voi. Từ nền hang, đi qua một cửa hang hẹp để lên tầng hai, nơi có 5 buồng hang với các cảnh sắc độc đáo như Bàn tay tiên, Giếng ngọc. Động còn có nhiều đền, chùa và miếu mạo mang yếu tố tâm linh, liên quan đến các lễ hội dân gian đặc sắc.

Di tích và lễ hội

• Di tích lịch sử: Yên Mô sở hữu 12 di tích lịch sử văn hóa, bao gồm đền Hậu Trần, đền Năn, đình Phù Sa, Đình Làng Nộn Khê, đê Hồng Đức Yên Mạc và nhiều chùa.
• Lễ hội: Yên Mô tổ chức nhiều lễ hội nổi bật như Lễ hội Báo Bản tại làng Nộn Khê (Yên Từ, vào ngày 12, 13, 14 tháng Giêng ÂL); Hội làng ở Yên Mô Thượng - Yên Mạc; chùa Nam (Tự Long Uẩn) ở Yên Mô Thượng - Yên Mạc; chùa Bắc (Tự Phượng Trình) ở Yên Mô Thượng - Yên Mạc; chùa Cống (Quảng Phúc, Yên Phong); đền Triệu (Quảng Từ, Yên Từ); đền Bình Hải (Yên Nhân); và Đền Hậu Trần thờ hai vua nhà Hậu Trần ở Bồ Xuyên (Yên Thành).
• Các tòa thành cổ: Thành Thiên Phúc do Lê Hoàn xây dựng ở xã Yên Thắng; thành nhà Hồ do Hồ Quý Ly xây dựng ở xã Yên Thắng; thành nhà Mạc ở xã Mai Sơn; và thành Lưu Thủ, xã Yên Đồng, có từ thời Hùng Vương.

Ẩm thực

• Ốc núi Yên Mô: Sau các cơn mưa, ốc núi trên những đỉnh núi đất Yên Mô thường bò ra các mỏm đá hoặc ẩn dưới cành khô. Loại ốc này ăn lá và rễ cây trong mùa mưa, nên chứa nhiều chất dinh dưỡng, béo mập và tươi ngon. Chế độ ăn uống sạch sẽ cùng nhiều lá cây thuốc giúp ốc trở thành món ăn bổ dưỡng.
• Nem Yên Mạc kết hợp với rượu nếp Yên Lâm đã tạo nên sự kết hợp nổi tiếng 'bầu rượu, nắm nem' trong ẩm thực. Nem Yên Mạc, đặc sản của chợ Bút Yên Mạc, đã trở nên phổ biến tại nhiều nhà hàng và khách sạn cả trong và ngoài tỉnh. Nem được chế biến công phu, với sợi nhỏ, màu đỏ hồng, tươi ngon và được ướp gia vị cùng lá ổi tàu, giữ được lâu tuần, vì vậy nem Yên Mạc thường được mua trong dịp lễ tết.
• Giò Trứng Nộn Khê được làm từ thịt lợn và trứng vịt luộc, gói chặt và luộc kỹ, sau đó ép chặt. Mỗi khoanh giò có hình 'hoa trứng' đẹp mắt và ăn rất ngon miệng. Trước đây, món giò này chỉ xuất hiện vào dịp Tết Nguyên Đán, nhưng hiện nay, nhiều cửa hàng tại làng Nộn Khê đã sản xuất giò này để phục vụ khách hàng gần xa.

Giao thông

Đường bộ

Yên Mô có 3 km quốc lộ 1 đi qua xã Mai Sơn, quốc lộ 12B kéo dài từ Kim Sơn qua trung tâm huyện, kết nối với Tam Điệp và các tỉnh Tây Bắc. Trong huyện còn có 2 tỉnh lộ: 480 (nối quốc lộ 1 đến Tân Thành, Kim Sơn) và tỉnh lộ 480B (nối thị trấn Yên Thịnh đến xã Lai Thành, Kim Sơn). Yên Mô cũng là điểm cuối của đường cao tốc Cao Bồ – Mai Sơn và điểm đầu của đường cao tốc Mai Sơn – Quốc lộ 45.

Đường thủy

Theo Quyết định số 2179/QĐ-UBND ngày 17 tháng 9 năm 2007 của UBND tỉnh Ninh Bình về việc phê duyệt Quy hoạch giao thông đường thủy nội địa tỉnh Ninh Bình đến năm 2015 và định hướng phát triển đến năm 2020, Yên Mô có các cảng và bến đò đường thủy như sau:

• Cảng Bút: xã Yên Mạc, huyện Yên Mô
• Cảng Lạc Hiền: xã Yên Phú, huyện Yên Mô
• Cảng Cầu Rào: xã Yên Phong, huyện Yên Mô
• Các bến cảng sông khác: bến Cầu Tràng, bến Đức Hậu, bến Phương Nại, bến Cầu Hội, bến Chợ Tu, bến Chợ Bến, bến cầu Ghềnh, bến cầu Lồng, bến cầu Giang Khương, bến cầu Đằng, bến Trinh Nữ, bến Khương Thượng.

Danh sách các bến đò tại Yên Mô được liệt kê dưới đây:

Danh nhân

Yên Mô nổi tiếng là quê hương của nhiều danh nhân vĩ đại như: Trần Triệu Cơ, Ninh Tốn, Vũ Phạm Khải, Phạm Thận Duật, Tạ Uyên, Vũ Xuân Hồng, và Nguyễn Thị Thanh...

Trong Đại Nam nhất thống chí, có nhắc đến 'Trường Yên thất hào', bảy nhân vật nổi bật của Ninh Bình thời Lê. Họ gồm Hiển trung đại phu Hoàng Trọng Cung từ huyện Yên Khánh, Tham nghị Nguyễn Tử Dự từ Giá Hộ (Hoa Lư), Thừa chính Nguyễn Đoan Tước từ Phúc Am (thành phố Ninh Bình), Thị độc Ninh Tốn từ Côi Trì (Yên Mỹ, Yên Mô), Hiến phó sứ Nguyễn Đình Chí từ Bồ Xuyên (Yên Thành, Yên Mô), Thiêm sự Trịnh Xuân từ Yên Liêu (Khánh Thịnh, Yên Mô) và Tham chính Phạm Kiêm Huyền từ Thiên Trì (Yên Mạc, Yên Mô).

Kết nghĩa

Huyện Phước Long, tỉnh Bạc Liêu

Chú thích

• Lễ hội Báo Bản tại làng Nộn Khê

Liên kết bên ngoài

• Trang web của huyện Yên Mô Lưu trữ tại Wayback Machine ngày 10 tháng 3 năm 2016
• Thông tin về huyện Yên Mô trên Cổng thông tin điện tử Ninh Bình