Buzz
VTV.vn - Với sự trợ giúp từ công nghệ AI, những câu chuyện được 'vẽ' trên sa mạc từ 15 thế kỷ trước đang dần hiện rõ
Nằm giữa vùng đất khô cằn phía nam Peru, nơi sa mạc tưởng như vô hồn và trống trải lại ẩn chứa một trong những bí ẩn cổ xưa nhất của nhân loại: các hình vẽ khổng lồ Nazca. Những đường nét ngoạn mục kéo dài hàng chục kilomet trên cao nguyên Nazca đã khiến giới khảo cổ ngỡ ngàng trong nhiều thế kỷ.
Được người Nazca khắc họa cách đây khoảng 2.000 năm, những hình vẽ này mô phỏng động vật, con người cùng các biểu tượng hình học trừu tượng – song mục đích thật sự của chúng vẫn là điều bí ẩn.
Giờ đây, bí ẩn đó phần nào được khai mở nhờ trí tuệ nhân tạo. Trong một dự án kết hợp với IBM, nhóm khảo cổ do giáo sư Masato Sakai (Đại học Yamagata, Nhật Bản) đứng đầu đã huấn luyện một mô hình AI bằng những hình vẽ đã biết, sau đó cho nó quét toàn bộ ảnh chụp độ phân giải cao của khu vực cao nguyên rộng hơn 190 dặm vuông.
Kết quả vượt ngoài kỳ vọng: AI đã phát hiện thêm 303 hình vẽ mới – tất cả đều thuộc loại 'relief-type', được tạo nên bằng cách loại bỏ lớp đá đen trên bề mặt để lộ ra lớp cát sáng bên dưới.
Nhiều hình vẽ trong số này được tìm thấy gần các lối đi cổ xưa, không xa các tuyến hành hương nghi lễ. Chúng khắc họa đầu người, thân người, các loài động vật đã được thuần hóa như lạc đà, mèo rừng, cá voi sát thủ, và cả những cảnh tượng tương tác giữa người và thú. Những hình đầu người có thể biểu thị nghi lễ hiến tế. Gần đó cũng phát hiện nhiều mảnh gốm, cho thấy nơi đây từng là điểm dừng chân, giảng dạy hay thực hành nghi lễ của người Nazca.
Các khảo sát trước đây chủ yếu dựa vào ảnh vệ tinh hoặc chụp từ trên cao – dễ bỏ sót những hình nhỏ hoặc đã mờ theo thời gian. AI khắc phục điểm yếu này bằng cách chia khu vực khảo sát thành các ô nhỏ, 'soi kỹ' từng ô để tìm dấu hiệu hình vẽ. Mỗi hình được phát hiện cũng được chia nhỏ để huấn luyện mô hình hiệu quả hơn. Phương pháp này, gọi là transfer learning, cho phép AI học từ ảnh chụp thực tế trước khi được huấn luyện lại bằng ảnh sa mạc.
Phát hiện mới không chỉ mở rộng kho dữ liệu về văn hóa Nazca, mà còn giúp các nhà nghiên cứu lần đầu phác họa được các tuyến đường nghi lễ – nơi người xưa có thể vừa di chuyển vừa quan sát các hình vẽ để học tập, tưởng niệm hoặc tái hiện những câu chuyện truyền đời. Trong thời kỳ chưa có chữ viết, tranh vẽ chính là sách giáo khoa của họ.
Tính đến nay, Đại học Yamagata đã tìm ra tổng cộng 318 hình vẽ mới kể từ khi bắt đầu nghiên cứu vào năm 2004, nâng tổng số hình Nazca được xác nhận lên 430. Dữ liệu này đang được sử dụng để số hóa bản đồ toàn khu vực, nhằm bảo tồn di sản trước nguy cơ bị ảnh hưởng bởi khai thác khoáng sản, du lịch tự phát và hệ thống giao thông hiện đại.
