Buzz
Trung Quốc liệu có còn giữ vững ngôi vị trong ngành sản xuất giá rẻ?
Nhớ lại thời kỳ hoàng kim của Trung Quốc cách đây khoảng một thập kỷ, nhà máy giày của Zhou Yousheng ở tỉnh Quảng Đông từng có hơn 100 công nhân. Thời điểm đó, nguồn lao động giá rẻ dồi dào và chuỗi cung ứng tập trung đã giúp Trung Quốc trở thành cường quốc trong lĩnh vực sản xuất giá rẻ.
Tuy nhiên, trong suốt thập kỷ qua, Zhou đã chứng kiến sự suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp mình do sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia khác và nhu cầu nội địa giảm sút. Các đối thủ ở Đông Nam Á đang dần trở nên mạnh mẽ.
Mặc dù Trung Quốc vẫn giữ vị thế dẫn đầu trong ngành sản xuất giày dép, nhưng thị phần xuất khẩu toàn cầu đã giảm mất 10 điểm phần trăm trong suốt 10 năm qua. Hiện tại, nhà máy của Zhou chỉ còn dưới 20 công nhân.
“Tương lai sẽ rất u ám nếu chúng ta cứ tiếp tục như vậy”, Zhou chia sẻ trong một khu chợ bán buôn vắng vẻ ở ngoại ô Quảng Châu. “Sẽ rất khó để quay lại như trước kia”.
Các nhà máy ở phân khúc sản xuất giá rẻ trên toàn Trung Quốc đang phải đối mặt với sự lựa chọn khó khăn — hoặc là đầu tư vào tự động hóa, hoặc là sẽ dần bị loại bỏ. Theo các nghiên cứu và chuyên gia kinh tế, kết quả là sự chuyển dịch đau đớn khỏi sản xuất. Chi phí thấp có thể đẩy hàng triệu công nhân lớn tuổi, ít kỹ năng vào tình cảnh khó khăn.
Một nghiên cứu của các học giả từ Đại học Thường Châu, Đại học Sư phạm Diêm Thành và Đại học Hà Nam phân tích 12 ngành sản xuất thâm dụng lao động trong giai đoạn 2011-2019 cho thấy số lượng việc làm trung bình đã giảm khoảng 14%, tương đương gần 4 triệu việc làm. Trong đó, ngành dệt may chứng kiến sự suy giảm lên đến 40%.
Phân tích của FT về cùng 12 lĩnh vực này từ năm 2019 đến 2023 cho thấy thêm 3,4 triệu việc làm đã bị mất.
Frederic Neumann, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực Châu Á tại HSBC, cho biết: “Trung Quốc đã tận dụng lợi thế lực lượng lao động dồi dào trong những thập kỷ qua. Tuy nhiên, trò chơi đó đã kết thúc.”
Bắc Kinh có thể sẽ đối mặt với một 'cú sốc Trung Quốc' tương tự như khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào đầu những năm 2000, khi các đơn hàng di chuyển từ các trung tâm sản xuất đắt đỏ đến các nhà máy giá rẻ. Các quốc gia phương Tây đã vượt qua cú sốc này bằng cách phát triển nền kinh tế dựa trên tiêu dùng và các ngành dịch vụ năng động.
Tỷ lệ thất nghiệp gia tăng có thể ảnh hưởng xấu đến triển vọng kinh tế và gây ra căng thẳng xã hội. Gordon Hanson, giáo sư tại Trường Harvard Kennedy, người nghiên cứu tác động lao động của sự suy giảm sản xuất, cho biết những người lao động nhập cư có kỹ năng thấp ở Trung Quốc đặc biệt dễ bị tổn thương.
Ông đưa ra ví dụ về Martinsville, một thị trấn ở tiểu bang Virginia, Mỹ, từng là “thủ phủ áo len của thế giới”, nơi vào năm 1990 có tới 45% người trưởng thành tham gia vào ngành sản xuất. Tuy nhiên, phần lớn công việc trong ngành này đã biến mất vì thị trấn không tái cấu trúc nền kinh tế của mình.
Một thanh niên thất nghiệp tên Wang chia sẻ: “Nếu không kiếm được việc, tôi sẽ chuyển đi. Tôi không thể để mình mất tiền trong năm nay. Ở tuổi tôi, tôi cần tiền.”
Wang là một trong những công nhân bị cuốn vào quá trình chuyển đổi đầy đau đớn. Anh đang nỗ lực tìm việc tại thành phố Zhongda, nơi được coi là trung tâm thời trang và công nghệ, một dự án hợp tác giữa các quan chức ở Thanh Viễn và Quảng Châu nhằm phát triển 'cơ sở sản xuất thông minh' cho ngành thời trang nhanh.
Các dự án như vậy trên khắp Trung Quốc đang trở thành giải pháp cho nhiều ngành sản xuất. Theo dữ liệu từ Hanson tại Trường Harvard Kennedy, thị phần xuất khẩu 10 sản phẩm thâm dụng lao động của Trung Quốc — bao gồm đồ gia dụng, đồ nội thất, hành lý, đồ chơi và các mặt hàng khác — đạt đỉnh gần 40% vào năm 2013.
Số liệu của Hanson chỉ ra rằng thị phần của Trung Quốc trong 10 mặt hàng này đã giảm xuống dưới 32% vào năm 2018.
Bên được hưởng lợi chủ yếu là Đông Nam Á, khi các công ty Trung Quốc và khách hàng toàn cầu đẩy mạnh việc tìm kiếm nguồn cung cấp hàng hóa từ các đối thủ. Theo McKinsey, xuất khẩu từ Việt Nam và Indonesia đã tăng trưởng hàng năm lần lượt là 8,2% và 12,3% trong giai đoạn 2019-2023. Cả hai quốc gia này đã tạo ra 10 triệu việc làm trong ngành sản xuất kể từ năm 2011.
Tuy nhiên, sản xuất vẫn chưa bị loại bỏ hoàn toàn ở Trung Quốc.
Tại một nhà máy ở Phiên Ngung, ngoại ô Quảng Châu, công nhân làm việc cùng với máy móc để lắp ráp những chiếc xe điện mới mỗi 53 giây. Khoảng 1.400 công nhân đang làm việc tại bộ phận này của nhà máy, nơi chuyên vào khâu lắp ráp cuối cùng các chiếc xe mang thương hiệu Aion của hãng ô tô nhà nước GAC.
Những cơ sở tiên tiến này minh họa cho tầm nhìn của Bắc Kinh về 'lực lượng sản xuất mới': các máy móc công nghệ cao được vận hành bởi các hệ thống thông minh, sản xuất các sản phẩm hiện đại. Tỷ lệ tự động hóa trong quy trình lắp ráp cuối cùng tại Aion vào khoảng 40%.
“Trung Quốc ngày nay giống như châu Âu: rất khó để tìm được người trẻ để tuyển dụng,” một kỹ sư tên Li chia sẻ. “Chúng tôi chỉ mong họ thực hiện những nhiệm vụ quan trọng như kiểm tra chất lượng. Các vị trí khác có thể sẽ bị loại bỏ.”
Lo ngại của Li được các doanh nghiệp sản xuất lớn trên toàn quốc chia sẻ. Sự suy giảm dân số ở Trung Quốc và sự miễn cưỡng ngày càng tăng của thế hệ trẻ có trình độ học vấn cao đang khiến nhiều nhà máy gặp khó khăn trong việc tuyển dụng công nhân.
Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc đã đạt đỉnh hơn 900 triệu người vào năm 2011, nhưng dự báo sẽ giảm gần 25% xuống còn khoảng 700 triệu người vào giữa thế kỷ này, theo một báo cáo của Viện Brookings.
Lao động trẻ ngày càng miễn cưỡng tham gia vào các công việc nặng nhọc. Các nhà hoạch định chính sách cho rằng tự động hóa và robot là điều kiện tiên quyết nếu Trung Quốc muốn duy trì năng lực sản xuất lâu dài. Nếu không tự động hóa ngay bây giờ, họ tin rằng ngay cả ngành sản xuất tiên tiến cũng sẽ bị các quốc gia đối thủ vượt qua.
Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng tự động hóa sẽ thay thế những lao động không thể thích nghi với các phương pháp sản xuất mới. Viễn cảnh thất nghiệp là điều khó tránh khỏi.
“Chúng tôi hoàn toàn nhận thức được rằng, với sự phát triển của ngành công nghệ hiện nay, tình trạng thất nghiệp trong các ngành công nghiệp truyền thống có thể gia tăng,” một chuyên gia cho biết.
Theo: Financial Times
