Buzz
Dù không có dấu hiệu của những đột biến di truyền mạnh mẽ do phóng xạ, ít nhất là từ quan điểm di truyền học, những con chó này vẫn có sự thay đổi đáng chú ý. Vậy điều gì đã khiến chúng trở nên khác biệt như vậy?
Vào ngày 26/4/1986, thảm họa hạt nhân Chernobyl đã để lại những hậu quả nghiêm trọng cho toàn khu vực, khiến hàng chục ngàn dặm vuông đất bị ô nhiễm phóng xạ. Người dân phải rời bỏ nhà cửa, bỏ lại những con chó yêu quý mà họ không thể mang theo. Hơn bốn thập kỷ sau, thế hệ chó con của chúng vẫn sinh sống tại khu vực Cấm, và các nhà khoa học đang nỗ lực tìm hiểu tác động của phóng xạ đối với chúng.
Trong suốt nhiều năm qua, các nhà nghiên cứu từng cho rằng những con chó sống sót trong vùng phóng xạ sẽ có sự đột biến gen mạnh mẽ, giúp chúng thích nghi với môi trường đầy nguy hiểm. Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây đã làm thay đổi hoàn toàn quan điểm này.
Vào năm 2023, một nhóm khoa học quốc tế đã thu thập và phân tích DNA từ những con chó sống trong và quanh khu vực Chernobyl. Họ nhận thấy sự khác biệt rõ rệt về mặt di truyền giữa nhóm chó sống trong vùng Cấm và những con chó ở các khu vực Đông Âu khác. Tuy nhiên, điều gây bất ngờ lớn nhất là không có bằng chứng nào chỉ ra rằng phóng xạ là nguyên nhân của những thay đổi này.
Để làm rõ vấn đề, vào cuối năm 2024, nhóm nghiên cứu đã đi thêm một bước xa hơn, tìm kiếm các dấu hiệu đột biến gen do phóng xạ trên từng cấp độ nhỏ nhất của DNA, từ nhiễm sắc thể đến từng nucleotide riêng biệt. Họ kỳ vọng sẽ phát hiện ra tỷ lệ đột biến cao bất thường, như những gì đã thấy ở một số loài sinh vật khác trong khu vực nhiễm phóng xạ, như tảo, loài gặm nhấm, hay côn trùng.
Tuy nhiên, kết quả lại hoàn toàn trái ngược với những gì họ đã mong đợi. Những con chó này không hề có dấu hiệu của những đột biến mạnh mẽ do phóng xạ, ít nhất là từ góc độ di truyền. Vậy điều gì đã làm thay đổi chúng theo cách khác biệt như vậy?
Một giả thuyết khác cho rằng sự khác biệt này có thể do di truyền ngẫu nhiên (genetic drift). Khi một nhóm động vật bị cô lập trong một khu vực nhất định, sự xuất hiện của các gene đặc biệt có thể thay đổi ngẫu nhiên, dẫn đến sự khác biệt di truyền so với những quần thể khác.
Tuy nhiên, một giả thuyết thú vị hơn là chọn lọc tự nhiên có thể đã giúp những con chó Chernobyl phát triển khả năng sinh tồn trong môi trường đầy chất độc.
Phóng xạ không phải là mối nguy duy nhất ở Chernobyl. Sau thảm họa, khu vực này đã bị ô nhiễm chì, do hàng ngàn tấn kim loại nặng được sử dụng để bịt kín lò phản ứng hạt nhân bị hư hỏng. Bên cạnh đó, thuốc trừ sâu và các chất độc hại khác cũng đã được phun vào để kiểm soát sự phát triển thực vật. Nếu những con chó ở đây có sự thay đổi di truyền, có thể là do chúng kháng độc thay vì phóng xạ.
Các nhà khoa học mong muốn thu thập thêm mẫu máu từ những con chó trong khu vực Chernobyl, nhưng tình hình chiến sự giữa Nga và Ukraine từ năm 2020 đã khiến việc này trở nên rất khó khăn.
Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng một số loài khác thực sự đã có tỷ lệ đột biến cao do phóng xạ, như chim, động vật gặm nhấm, côn trùng và thậm chí là cây cối trong khu vực. Ví dụ, loài tảo tại đây đã phát triển khả năng hấp thụ và xử lý phóng xạ, trong khi một số loài chuột rừng có tỷ lệ đột biến gen cao hơn bình thường.
Tuy nhiên, những con chó Chernobyl lại có sự khác biệt. Nếu sự thay đổi di truyền của chúng không liên quan đến phóng xạ, điều đó chứng tỏ chúng đã thích nghi với yếu tố khác – có thể là môi trường ô nhiễm cực kỳ khắc nghiệt.
Giáo sư Matthew Breen, một trong những người đứng đầu nghiên cứu, nhận định:
"Có thể những con chó này đã vượt qua thảm họa nhờ một lý do đặc biệt nào đó – và nếu chúng ta tìm ra nguyên nhân đó, nó có thể thay đổi hoàn toàn cách chúng ta hiểu về sự thích nghi của sinh vật với điều kiện khắc nghiệt."
Nói cách khác, câu chuyện về những con chó Chernobyl không chỉ giúp chúng ta giải mã bí ẩn về sự sống sót sau thảm họa hạt nhân, mà còn có thể là chìa khóa để chúng ta khám phá cách loài người có thể thích nghi với các môi trường độc hại trong tương lai.
Liệu nghiên cứu này có mở ra một hướng đi mới cho sinh học tiến hóa? Và nếu những con chó này thực sự đã tiến hóa để kháng lại các chất độc hại, điều đó sẽ có ý nghĩa gì đối với tương lai của chúng ta?
