Mối nguy về việc 'nhìn trộm qua vai': Một mối đe dọa quyền riêng tư đang bị bỏ qua trong kỷ nguyên điện thoại thông minh

Một nghiên cứu gần đây do Samsung hợp tác cùng Censuswide khảo sát trên 11.000 người dùng smartphone tại 11 quốc gia châu Âu cho thấy, 56% người tham gia đã thừa nhận từng liếc màn hình điện thoại của người khác nơi công cộng, và 24% thực hiện hành động này một cách có chủ đích.

Tại châu Á, nơi không gian cá nhân gần như không tồn tại trong giờ cao điểm, những lỗ hổng về quyền riêng tư trong ngành smartphone có thể còn nghiêm trọng hơn nhiều. Và lần đầu tiên, một chiếc điện thoại flagship được thiết kế để giải quyết vấn đề này.

8h45 sáng, tại một tòa văn phòng ở Cầu Giấy. Một người đàn ông vào thang máy và mở ứng dụng ngân hàng để kiểm tra số dư trước cuộc họp. Phía sau anh là ba người lạ, và theo thống kê mới nhất từ Samsung và Censuswide, khả năng một trong ba người đó kịp đọc được thông tin trên màn hình là rất cao, một con số vượt xa những gì chúng ta có thể tưởng tượng. Nghiên cứu khảo sát 11.000 người tại 11 quốc gia châu Âu: Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Italy, Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy, Hà Lan và Bỉ, mỗi thị trường khảo sát 1.000 người.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, 56% người tham gia thừa nhận đã vô tình nhìn thấy màn hình điện thoại của người lạ khi ở nơi công cộng, trong khi 24% thừa nhận hành động này có chủ đích. Khoảng một phần tư người tham gia cho biết họ chỉ đơn giản là tò mò mà không có mục đích gì cụ thể. Phương tiện công cộng là nơi thường xuyên diễn ra tình trạng này, chiếm tới 57% trong tổng số các trường hợp được ghi nhận.

Những gì họ nhìn thấy có thể là ảnh cá nhân (38%), cuộc gọi video (32%), tin nhắn riêng tư (29%) hay thậm chí là thông tin tài khoản ngân hàng (11%). Người đàn ông trong thang máy không hề biết rằng mình vừa vô tình góp phần vào một khảo sát, và anh sẽ chẳng bao giờ hay biết điều đó. Ngày hôm sau, anh có thể vẫn thực hiện hành động tương tự trong chính chiếc thang máy đó. Đây là câu chuyện từ châu Âu, nơi khoảng cách cá nhân trong phương tiện công cộng vẫn được duy trì ở mức khoảng nửa mét. Tuy nhiên, tại châu Á, mọi thứ có thể còn nghiêm trọng hơn rất nhiều, chỉ là chưa có một nghiên cứu hệ thống nào để đo lường điều này.

Ở châu Á, bối cảnh trở nên phức tạp hơn nhiều, phần lớn xảy ra khi mọi người đứng chứ không ngồi. Hà Nội, TP.HCM, Bangkok, Jakarta, Manila, Seoul là những thành phố nơi khoảng cách cá nhân vào giờ cao điểm chỉ dao động từ 20 đến 30 cm, thay vì 1 mét như khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới.

Tất cả đều là những vùng tối trong vấn đề riêng tư mà không một khảo sát nào có thể đo đếm được, nhưng ai từng đi xe buýt 32, chen chân trong thang máy Keangnam vào lúc 8h45 sáng, hay ngồi ở ghế dài sân bay Nội Bài đều có thể cảm nhận rõ điều này. Thêm vào đó, người châu Á có xu hướng mở điện thoại nhiều hơn so với mức trung bình toàn cầu, một phần vì sự phụ thuộc vào các ứng dụng nhắn tin liên tục như Zalo, Line, KakaoTalk, LINE Pay, WeChat.

Ở Việt Nam, Thái Lan hay Indonesia, việc quét mã QR để thanh toán đã trở thành thói quen hằng ngày, đồng nghĩa với việc mở ứng dụng ngân hàng nơi công cộng không còn là điều gì đó hiếm hoi mà đã trở thành chuyện thường xuyên.

15 năm theo đuổi bảo mật, nhưng một lỗ hổng vẫn bị bỏ qua

Điều đáng chú ý là ngành smartphone đã nhận thức được vấn đề này từ lâu. Thuật ngữ 'shoulder surfing' (nhìn trộm qua vai) đã được các chuyên gia bảo mật sử dụng từ những năm 1980 để mô tả hành vi ăn cắp mật khẩu ATM bằng cách quan sát khi người khác nhập mã. Tuy nhiên, trong suốt 15 năm phát triển smartphone hiện đại, ngành công nghiệp này lại chú trọng vào các lớp bảo vệ có thể đo lường được như vân tay quang học, siêu âm, Face ID với TrueDepth, mã hóa AES-256, Samsung Knox nhiều tầng, Secure Enclave, Titan M, Private Space, và Advanced Data Protection.

Tất cả những công nghệ đó đều dễ dàng tiếp thị, dễ dàng so sánh giữa các thương hiệu. Nhưng lỗ hổng lâu đời nhất, đó là ánh mắt của một người lạ cách 40 cm, lại không thể đo lường được. Không có chỉ số Geekbench cho quyền riêng tư này, cũng không có biểu đồ so sánh nào chỉ ra điện thoại A bảo vệ tốt hơn điện thoại B bao nhiêu phần trăm khỏi sự nhìn trộm, và không có MKBHD nào thử nghiệm với một chiếc điện thoại giữa hai hàng ghế trên tàu điện.

Trong khi đó, hành vi người dùng đã thay đổi sâu sắc. Mỗi người mở khóa điện thoại trung bình khoảng 150 lần mỗi ngày, phần lớn trong số đó diễn ra ngoài nhà, nơi có ít nhất một người lạ đứng cách không quá một sải tay. Chúng ta đang lo lắng về việc Big Tech thu thập dữ liệu ở cấp độ vĩ mô, kiện Meta vì cookie, tranh cãi về việc huấn luyện AI trên dữ liệu công khai, trong khi những dữ liệu nhạy cảm nhất của chúng ta, từ tin nhắn với người yêu, số dư tài khoản, lịch sử Tinder, ảnh con cái, đến email công ty, lại đang bị rò rỉ liên tục ở cấp độ vi mô, ngay giữa những người đứng cạnh chúng ta trên metro Cát Linh hay trong thang máy Landmark 81.

Cuộc đua bảo mật quyền riêng tư và giải pháp từ Galaxy S26 Ultra

Năm 2026 chứng kiến sự thay đổi lớn khi lần đầu tiên một số nhà sản xuất coi bảo mật quyền riêng tư là một bài toán kỹ thuật thực thụ, thay vì chỉ là một tính năng phụ. Trong đó, Samsung với Galaxy S26 Ultra đã đi tiên phong với một hướng đi khác, thực tế và sáng tạo hơn rất nhiều.

Khác với những giải pháp cũ của các doanh nghiệp, vốn chỉ bảo vệ một chiều và làm giảm độ sáng, Galaxy S26 Ultra tích hợp tính năng Privacy Display ngay trong phần cứng và phần mềm, cho phép người dùng kích hoạt bảo mật bằng một nút gạt trong Cài đặt. Tính năng này giúp giới hạn góc nhìn chéo từ hai bên, ngăn không cho người đứng gần nhìn vào màn hình. Người dùng có thể lựa chọn chế độ bảo vệ nhẹ, giữ lại một phần độ sáng và màu sắc để sử dụng hàng ngày, hoặc chế độ bảo vệ tối đa cho các tình huống nhạy cảm như kiểm tra số dư ngân hàng, đọc tin nhắn riêng tư trong thang máy, hay xử lý email công việc trên xe buýt.

Điểm đáng chú ý nữa là Privacy Display có thể được áp dụng cho một khu vực cụ thể trên màn hình thay vì toàn bộ, giúp bạn giữ bản đồ Google Maps hiển thị cho người bên cạnh mà không lo bị xem trộm các thông báo Zalo hay tin nhắn ngân hàng. Tất cả đều được xử lý trực tiếp trên thiết bị, không cần đến camera trước để theo dõi ánh mắt và không gửi hình ảnh lên server, hoàn toàn tôn trọng nguyên tắc bảo mật on-device mà Samsung đã theo đuổi trong những năm gần đây. Điều quan trọng nhất là sự thay đổi trong cách tiếp cận: lần đầu tiên, một chiếc flagship được tiếp thị không phải vì khả năng chống hacker từ xa, mà vì khả năng bảo vệ người dùng khỏi những ánh nhìn từ phía sau lưng.

Khẳng định khả năng kiểm soát công nghệ tuyệt vời của Samsung

Điều làm cho Privacy Display trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở phần mềm, mà là ở việc tính năng này chỉ khả thi khi nhà sản xuất kiểm soát toàn bộ chuỗi công nghệ OLED, từ vật liệu phát quang, lớp dẫn, đến cấu trúc sub-pixel. Khác với LCD, vốn phụ thuộc vào đèn nền chung và các lớp phân cực cố định, OLED là công nghệ phát xạ, với mỗi sub-pixel đỏ, lục, lam tự phát ra ánh sáng riêng biệt. Trên một màn hình OLED thông thường, chùm sáng từ mỗi sub-pixel lan tỏa theo góc rộng khoảng 160 độ, mang lại góc nhìn thoáng và màu sắc ổn định từ mọi phía. Đây là ưu điểm khi xem phim chung, nhưng lại là điểm yếu khi cần bảo mật quyền riêng tư.

Trên Galaxy S26 Ultra, Samsung Display đã tích hợp một lớp điều hướng ánh sáng có thể thay đổi trạng thái bằng điện, được đặt ngay trong cấu trúc tấm nền thay vì chỉ dán thêm từ bên ngoài. Khi bật Privacy Display, lớp này hoạt động như một hệ thống micro-louver quang học, điều chỉnh chùm sáng của từng sub-pixel, từ hình nón rộng trở thành một cột gần như thẳng đứng, chỉ khoảng 60 độ. Kết quả là người ngồi chính diện vẫn nhìn thấy hình ảnh đầy đủ, trong khi người đứng bên cạnh chỉ thấy một khung tối. Khi chế độ này tắt, lớp điều hướng trở về trạng thái trong suốt và màn hình lấy lại góc nhìn 160 độ vốn có. Toàn bộ quá trình này không cần đến camera, AI hay cảm biến nào, chỉ dựa vào đặc tính vật lý của vật liệu và độ chính xác trong gia công sub-pixel ở cấp độ micromet. Đây là công nghệ mà các nhà sản xuất smartphone mua panel từ bên ngoài gần như không thể triển khai. Nó chỉ khả dụng với những ai tự thiết kế cấu trúc điểm ảnh, tự đặt hàng vật liệu, tự vận hành nhà máy và chịu trách nhiệm cho từng lớp mỏng được lắng đọng lên đế kính. Privacy Display vì vậy không chỉ là một tính năng chống nhìn trộm, mà là một tuyên bố ngầm rằng sau nhiều năm cung cấp panel cho chính các đối thủ, Samsung Display vẫn giữ khoảng cách công nghệ đủ xa để thực hiện những điều mà phần còn lại của ngành chỉ có thể làm bằng cách dán miếng bảo vệ lên trên.