Buzz
VTV.vn - Thực tế ảo (VR) đang dần xuất hiện trong các trường học tại Việt Nam, mở ra những cơ hội học tập mới nhưng cũng khiến nhiều người lo ngại về hiệu quả và sự phân biệt giữa việc học và giải trí.
Giữa bối cảnh công nghệ đang phát triển mạnh mẽ như hiện nay, khi AI có thể sáng tác thơ hay deepfake có thể tái tạo lại nghệ sĩ quá cố, việc học sinh đeo kính VR để "du hành" trong các di tích lịch sử như đền Parthenon hay thực hiện thí nghiệm khoa học mà không cần vật thể thực, không còn là điều xa lạ. Tuy nhiên, khi thực tế ảo (VR - Virtual Reality) ngày càng được tích hợp vào chương trình giảng dạy từ mầm non đến đại học, câu hỏi đặt ra là: Liệu công nghệ này giúp học sinh "chơi mà học" hay chỉ đơn giản là học sinh đang lạc lối giữa thế giới thực và ảo?
Không thể phủ nhận rằng VR mang đến những trải nghiệm học tập sống động mà phương pháp học truyền thống như sách vở hay bài giảng PowerPoint khó lòng tái hiện. Học lịch sử không chỉ là việc ghi nhớ ngày tháng hay sự kiện mà là được "trực tiếp" tham gia vào chiến dịch Điện Biên Phủ, cảm nhận âm thanh pháo đạn, nghe lời hịch truyền thống. Học sinh giờ đây không chỉ "nghe kể" mà còn được "sống trong bài học" – một trải nghiệm mà các nhà giáo dục gọi là "immersive learning" (học tập nhập vai).
Một số trường học đã áp dụng kính VR vào giảng dạy các môn như sinh học, hóa học, lịch sử. Kết quả là học sinh cảm thấy thích thú, điểm số được nâng cao và tinh thần học tập cũng trở nên tích cực hơn. Với từ khóa "thực tế ảo trong giáo dục", không khó để tìm thấy vô số nghiên cứu quốc tế khẳng định hiệu quả của mô hình này. Tuy nhiên, điều gì cũng có cái giá của nó.
Một bộ kính VR chất lượng cao có giá từ vài triệu đến vài chục triệu đồng, chưa kể phần mềm học tập đi kèm. Trong khi nhiều trường công ở Việt Nam vẫn còn thiếu những vật dụng cơ bản như quạt máy hay bàn ghế đơn giản, việc triển khai thực tế ảo rộng rãi trở thành một bài toán khó khả thi.
(Việc ứng dụng công nghệ trong giáo dục là yêu cầu cấp thiết)
Một yếu tố không thể thiếu nữa là kỹ năng số của giáo viên – quyết định lớn đến thành bại. Nếu có giáo viên còn đang vật lộn với các file PDF, thì liệu có thể kỳ vọng họ sẽ "lái" được bài giảng trong không gian 3D? Nếu "chơi" công nghệ mà không có sự hướng dẫn đúng cách, chẳng khác nào giao vô-lăng VR cho người chưa biết lái xe. Mặc dù tác động tích cực của VR đối với học sinh là rõ rệt, nhưng liệu chúng ta có vô tình biến lớp học thành một trung tâm giải trí? Với những hiệu ứng sinh động và âm thanh cuốn hút, môi trường ảo đôi khi hấp dẫn đến mức học sinh... quên mất mục tiêu học tập. Câu chuyện về "nghiện game" có thể sẽ được nâng cấp thành "nghiện giáo dục ảo", nếu không kiểm soát chặt chẽ nội dung và thời gian sử dụng.
Bên cạnh đó, việc sử dụng VR trong thời gian dài có thể gây ảnh hưởng xấu đến thị lực, tạo cảm giác mệt mỏi và thậm chí là làm lệch nhịp sinh học nếu học sinh tiếp xúc quá nhiều. Điều này là mối quan ngại không nhỏ của phụ huynh khi con em họ học theo hình thức "online kiểu mới". Trong cuộc đua về công nghệ giáo dục toàn cầu, các quốc gia như Hàn Quốc, Mỹ hay Phần Lan đã đầu tư mạnh vào thực tế ảo. Với dân số trẻ và tinh thần khởi nghiệp công nghệ mạnh mẽ, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc chơi. Một số startup EdTech trong nước đã bắt tay phát triển các nội dung giáo dục tích hợp VR, như đưa học sinh tham quan bảo tàng online hoặc dựng mô hình 3D trong các môn khoa học.
Tuy nhiên, điều cần thiết không chỉ là trang thiết bị hay phần mềm, mà còn phải có một chiến lược dài hơi: làm sao để nội dung VR hòa nhập với chương trình học hiện tại mà không trở thành công cụ chỉ để "chiếu phim 3D vui vẻ" mà thiếu tính giáo dục? Trong mối quan hệ ba bên giữa nhà trường, học sinh và phụ huynh, mỗi bên lại có những kỳ vọng khác nhau với thực tế ảo. Học sinh mê mẩn vì "quá ngầu", giáo viên lo lắng vì phải học lại cách giảng dạy, trong khi phụ huynh thì lại vừa mừng vừa lo: “Liệu con mình học VR có thành ra mê game không?”. Một khảo sát nhỏ trên Google Trends cho thấy từ khóa “giáo dục thực tế ảo” được tìm kiếm nhiều nhất tại Hà Nội và Đà Nẵng, phản ánh sự quan tâm – và sự phân vân – của phụ huynh về xu hướng này.
(Các trường học tại Việt Nam cũng đã bắt đầu đưa VR (thực tế ảo) vào giảng dạy)
Một trong những trở ngại lớn nhất khiến VR chưa thể phổ biến rộng rãi là chi phí. Dù đã có các loại kính giá rẻ hơn, nhưng với mức lương trung bình của giáo viên hay ngân sách hạn hẹp của các trường ở nông thôn, VR vẫn là một "giấc mơ" chưa thể thành hiện thực. Hơn nữa, việc triển khai VR đòi hỏi hệ thống máy tính đồng bộ, mạng internet ổn định, phần mềm tương thích, kỹ thuật viên vận hành… Tất cả những yếu tố này càng làm tăng khoảng cách số giữa các trường ở thành phố và nông thôn, cũng như giữa các nhóm học sinh có điều kiện và học sinh khó khăn.
Một giải pháp khả thi là phát triển các ứng dụng VR có thể chạy trên điện thoại thông minh phổ thông – thứ mà học sinh ở vùng quê cũng đã tiếp cận được khá phổ biến. Tuy nhiên, điều này cần sự phối hợp giữa các nhà phát triển phần mềm giáo dục, nhà mạng và các chính sách hỗ trợ từ phía Nhà nước. Một câu hỏi mà nhiều người vẫn băn khoăn: liệu thực tế ảo có thể thay thế vai trò của người thầy? Câu trả lời, may mắn thay, là "chưa" và "không nên".
VR có thể mô phỏng hình ảnh, âm thanh và bối cảnh, cũng như hỗ trợ các tương tác đơn giản, nhưng không thể thay thế sự nhân văn trong giáo dục – nơi người thầy truyền cảm hứng, động viên, tạo niềm tin và định hình nhân cách học sinh. Một bài giảng VR có thể giúp học sinh ghi nhớ kiến thức nhanh hơn, nhưng không thể thay thế được những ánh mắt trìu mến, lời khích lệ đúng lúc hay sự chia sẻ từ một giáo viên tận tâm. Thực tế ảo không chỉ là công cụ giảng dạy, mà còn là một thử thách lớn về tư duy giáo dục, đòi hỏi chúng ta phải thay đổi cách nhìn nhận về việc học – không chỉ là tiếp thu kiến thức, mà còn là xây dựng kỹ năng, thái độ và khả năng thích ứng với một thế giới đang thay đổi từng ngày.
Trên hành trình ấy, người học không còn chỉ là kẻ tiếp thu thụ động, mà trở thành người khám phá, người đồng kiến tạo tri thức. Giáo viên không đơn thuần là người giảng dạy, mà đóng vai trò người hướng dẫn và bạn đồng hành. Còn nhà trường – vốn là nơi truyền thống của việc dạy học – đang dần chuyển mình thành một "trung tâm trải nghiệm tri thức" đầy sống động.
VR có thể mở ra cho học sinh những không gian học tập vượt khỏi giới hạn lớp học, nhưng chính con người – với tinh thần khai phóng, sự sáng tạo và tư duy tiến bộ – mới là lực đẩy khiến công nghệ này trở thành công cụ nâng cao chất lượng giáo dục Việt Nam.
