Trí tuệ nhân tạo mang lại cơ hội bình đẳng cho người khuyết tật trong thị trường lao động

VTV.vn - Từ các công cụ hỗ trợ hằng ngày đến kính thông minh, AI mở ra vô vàn cơ hội, giúp người khuyết tật trở nên độc lập và tự tin cạnh tranh.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ kỹ thuật số, một trong những ứng dụng có ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất chính là công nghệ hỗ trợ cho người khuyết tật. Những công nghệ tiên tiến này không chỉ giúp họ tiếp cận thông tin, học tập hay làm việc hiệu quả, mà còn dần dần xóa bỏ rào cản và mở rộng thế giới, mang lại một cuộc sống tự do, đầy cơ hội và sự tự tin cho hàng triệu người.

Tại Fredericton, Kevin Carrier là một trong những người tiên phong trong việc áp dụng công nghệ hỗ trợ cho người khuyết tật. Là chuyên gia công nghệ hỗ trợ tại tổ chức Vision Loss Rehabilitation Canada, Carrier truyền cảm hứng mạnh mẽ từ những kinh nghiệm thực tế của mình. Bị bệnh Stargardt – một dạng thoái hóa điểm vàng làm mất thị lực – Carrier hiểu rõ những thách thức mà người khuyết tật phải đối mặt khi ra ngoài xã hội.

Trong công việc hàng ngày, Carrier giúp khách hàng sử dụng các phần mềm có khả năng đọc văn bản, phóng to màn hình, chuyển chữ thành giọng nói, tóm tắt tài liệu, hay tổ chức thông tin một cách dễ hiểu và trực quan. Những công cụ này có thể thay đổi cuộc sống của người khiếm thị, khiếm thính, hay những người gặp khó khăn trong việc tiếp thu hoặc tập trung.

“Công nghệ hỗ trợ không chỉ giúp bạn hoàn thành công việc”, Carrier chia sẻ, “mà quan trọng hơn, nó giúp bạn làm việc đó trong khi vẫn có thể cạnh tranh với người lành lặn và không cần sự trợ giúp từ người khác”.

Một ví dụ điển hình là kính thông minh tích hợp AI, có giá khoảng 400 USD. Kính không chỉ trang bị camera, loa ngoài, micro và bảng điều khiển cảm ứng, mà còn sử dụng trí tuệ nhân tạo để mô tả môi trường xung quanh. Đối với người khiếm thị, đây là một thiết bị mang lại cơ hội trải nghiệm một ‘thế giới hoàn toàn mới’.

Theo Carrier, các công nghệ này đang giúp ‘mở ra vô vàn cơ hội và khả năng’ cho người dùng. Điều này đặc biệt quan trọng khi chúng ta nhìn vào thực tế: theo thống kê của Canada, hơn 35% dân số tỉnh New Brunswick đang sống chung với khuyết tật, nhưng chỉ có 46% trong số đó có việc làm. Công nghệ, nếu được áp dụng đúng cách, có thể là chìa khóa để giảm bớt khoảng cách này.

Carrier tin rằng ‘chúng ta còn rất nhiều việc phải làm để xã hội chấp nhận người khuyết tật và công nghệ hỗ trợ họ’.

‘Tôi nghĩ nếu giúp các nhà tuyển dụng và nhà giáo dục nhận ra tiềm năng của công nghệ hỗ trợ, chúng ta có thể xóa bỏ những định kiến, giảm thiểu sự thiên kiến với một số nhóm người nhất định’.

Những hiểu lầm không đáng có

Charles Levasseur, chuyên gia công nghệ hỗ trợ tại tổ chức phi lợi nhuận Neil Squire Society ở Moncton, là một trong những người tiên phong trong lĩnh vực này. Ông đã bắt đầu làm việc với công nghệ từ những năm 1980 khi còn sử dụng hệ điều hành MS-DOS, nhưng theo ông, chưa bao giờ công nghệ hỗ trợ lại phát triển nhanh và mạnh mẽ như hiện nay, đặc biệt là với sự xuất hiện của AI.

Tuy nhiên, Levasseur cũng cảnh báo rằng AI vẫn còn bị hiểu lầm và đôi khi bị lạm dụng. Việc một số trường học cấm sử dụng công cụ như Grammarly (dùng AI để hỗ trợ tạo nội dung) vì cho rằng học sinh quá phụ thuộc vào công nghệ là một vấn đề. Theo ông, đây là một con dốc trơn, có thể khiến người ta rơi vào những xu hướng không có lợi.

‘Thay vì cấm đoán ngay từ đầu, chúng ta nên tìm cách áp dụng công nghệ một cách hợp lý và được chấp nhận’, ông chia sẻ.

Với Levasseur, việc nâng cao hiểu biết về công nghệ số là điều cần thiết, không chỉ để sử dụng công nghệ một cách hiệu quả mà còn để tránh đưa ra những quyết định cực đoan. Nếu không, những người thực sự cần công nghệ hỗ trợ có thể sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực.

Tin vui là nhiều công nghệ hỗ trợ hiện nay đã được tích hợp sẵn trong các thiết bị như điện thoại, máy tính bảng và máy tính cá nhân, từ công cụ đọc màn hình đến nhận diện giọng nói. Hơn nữa, nhiều tổ chức và chương trình hỗ trợ tài chính đang giúp người dùng có cơ hội tiếp cận các phần mềm và thiết bị chuyên biệt với chi phí hợp lý.

Và tương lai đang đến rất gần.

Tương lai xán lạn cho người yếu thế

Carrier không giấu được sự phấn khích khi nói về bước tiến tiếp theo trong công nghệ hỗ trợ: ‘Bước tiến tiếp theo mà các công ty đang hướng tới là AI phản hồi theo thời gian thực… như kiểu ‘Bạn có thể băng qua đường bây giờ’ hoặc ‘Phía trước có vật cản’’

Ông còn tự hỏi liệu trong tương lai, công nghệ này có thể thay thế chó dẫn đường hay không. Với khả năng nhận diện vật thể, định hướng và giao tiếp qua ngôn ngữ tự nhiên, các trợ lý ảo thế hệ mới có thể giúp người khiếm thị tự do di chuyển, mua sắm, đọc thư, và sống một cách độc lập hơn bao giờ hết.

‘Khi đó, người khiếm thị và những người có thị lực yếu, hoặc bất kỳ ai, sẽ có thể dễ dàng di chuyển trong nhà, nơi làm việc, cộng đồng, tự đi mua sắm, đọc thư khi nhận được... Tôi cho rằng điều này không chỉ rất thú vị, mà còn vô cùng quan trọng. Và tôi thật sự rất háo hức chờ đón những gì sắp tới’”, ông nói.

Ứng dụng AI trong hỗ trợ người khuyết tật tại Việt Nam

Tại Việt Nam, việc áp dụng AI để hỗ trợ người khuyết tật đang ghi nhận những bước tiến đáng kể, thu hẹp khoảng cách số và mở ra cơ hội tiếp cận công nghệ cho nhóm người yếu thế này. Theo số liệu từ Bảo hiểm xã hội Việt Nam vào năm 2024, cả nước hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, chiếm hơn 7,06% dân số từ 2 tuổi trở lên. Trong đó, khoảng 28,9% là người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng, và khoảng 10% là hộ nghèo hoặc cận nghèo. Dù còn nhiều khó khăn, tỷ lệ người khuyết tật có truy cập internet vào năm 2023 đã đạt 33,6%, tỷ lệ sở hữu điện thoại di động cũng tăng lên 53,7%, so với 38,9% vào năm 2016.

Nhiều sáng kiến AI đang được triển khai thành công, điển hình là cuộc thi ‘Microsoft AI cho người khuyết tật’ (AI4A Hackathon) do Microsoft Việt Nam phối hợp với Trường Đại học RMIT Việt Nam tổ chức. Đây là sân chơi công nghệ khu vực châu Á - Thái Bình Dương, được tổ chức từ năm 2019 nhằm tìm kiếm các giải pháp sáng tạo sử dụng AI để cải thiện cuộc sống của người khuyết tật.

Vào năm 2024, đội Respectability gồm ba sinh viên từ RMIT Việt Nam đã giành chiến thắng tại Việt Nam với giải pháp SightSence Technology – một công nghệ kính đeo tích hợp camera và gậy cảm biến, có khả năng chuyển dữ liệu hình ảnh thành thông tin xúc giác qua màn hình chữ nổi Braille, hỗ trợ người mù trong việc di chuyển và nhận thức môi trường xung quanh.

Cùng với các sáng kiến công nghệ đặc thù, các chương trình phổ cập công nghệ số cũng đang được triển khai mạnh mẽ để nâng cao năng lực số cho cộng đồng, bao gồm cả người khuyết tật. Nền tảng ‘Bình dân học vụ số’ ra đời từ ngày 26-3 với mục tiêu mang tri thức số đến từng gia đình, hướng dẫn người dân - đặc biệt là người lớn tuổi, những người ở vùng sâu, vùng xa - cách sử dụng smartphone, truy cập internet và các dịch vụ số thiết yếu. Nền tảng này còn tích hợp với hệ thống định danh VNeID và có khả năng phục vụ đồng thời 40.000 người học, giúp giảm đến 80% chi phí đào tạo.

Trong kỷ nguyên AI đang biến đổi thế giới từng ngày, có lẽ một trong những sứ mệnh cao đẹp nhất của công nghệ chính là trả lại cho con người những khả năng đã mất, đồng thời mở ra những khả năng mới mà trước đây chưa từng tồn tại. Công nghệ hỗ trợ, khi kết hợp đúng cách với AI, không chỉ là một công cụ kỹ thuật. Nó là lời khẳng định rằng mọi người - bất kể hoàn cảnh - đều xứng đáng được trao cơ hội bình đẳng để sống, làm việc và phát triển.