Buzz
Khi nhắc đến zombie, hầu hết chúng ta đều nghĩ đến những thây ma lảo đảo, khát máu trong các bộ phim: từ Night of the Living Dead của George Romero cho đến vũ trụ đen tối của The Walking Dead. Tuy nhiên, trong tự nhiên, có những sinh vật thực sự có khả năng biến sinh vật sống thành zombie.
1. Nấm Cordyceps: Kẻ "đánh cắp" não bộ của loài kiến
Nếu bạn đã từng chơi The Last of Us hoặc xem bộ phim nổi tiếng cùng tên, hẳn bạn sẽ quen thuộc với loài nấm Cordyceps, được cho là thủ phạm đã tiêu diệt nền văn minh loài người bằng cách chiếm lấy não bộ.
Tuy nhiên, tin buồn cho những ai yêu thích những tưởng tượng kỳ lạ là nấm Cordyceps ngoài đời thực cũng hoạt động giống hệt như trong phim, nhưng điểm khác biệt lớn nhất là chúng chưa tiến hóa đủ để có thể xâm nhập vào não bộ con người (ít nhất là cho đến hiện tại).
Loài nấm Ophiocordyceps unilateralis, người anh em của Cordyceps trong trò chơi, chuyên tấn công kiến thợ mộc. Khi một con kiến lạc xuống mặt đất, bào tử nấm sẽ bám vào vỏ ngoài của nó rồi xuyên qua lớp vỏ, xâm nhập vào cơ thể con vật. Từ đó, nấm bắt đầu chiếm quyền điều khiển, không phải bằng cách tấn công não mà bằng cách tạo ra một mạng lưới sợi nấm quanh hệ thần kinh của nó.
Những con kiến bị nhiễm nấm này sẽ bắt đầu co giật, run rẩy rồi bò lên cao, hành động hoàn toàn trái ngược với bản năng sinh tồn của loài kiến.
Sau khi trèo lên mặt dưới của một chiếc lá, những con kiến sẽ dùng hàm răng của mình ngoạm chặt vào gân lá và “đóng băng” vĩnh viễn ở đó. Nấm sẽ tiêu hóa cơ thể kiến từ trong ra ngoài, mọc ra một thân cây từ đầu nó và phóng bào tử xuống mặt đất, sẵn sàng cho cuộc đời zombie tiếp theo.
2. Sán lá gan: Kẻ điều khiển 'có tâm' với công tắc bật/tắt
Không phải ký sinh trùng nào cũng điều khiển vật chủ suốt ngày đêm. Sán lá gan Dicrocoelium dendriticum là một ví dụ điển hình. Loài sán này sống trong gan của cừu và bò, và có chiến lược ‘điều khiển theo mùa’. Sau khi trứng của nó được thải ra môi trường qua phân động vật, nếu một con ốc sên vô tình ăn phải, nó sẽ trở thành vật chủ đầu tiên.
Trong cơ thể ốc sên, trứng nở thành ấu trùng. Những ấu trùng này sẽ thoát ra ngoài dưới dạng chất nhờn, một món khoái khẩu của kiến. Khi kiến ăn phải, một số ấu trùng sẽ xâm nhập vào ruột rồi tiến thẳng đến hạch thần kinh gần miệng của kiến.
Từ đó, con giun có thể điều khiển hành vi của kiến, nhưng chỉ vào ban đêm. Nó khiến kiến trèo lên ngọn cỏ và đứng yên, chờ được ăn bởi một con cừu hoặc bò. Nhưng nếu Mặt Trời lên mà vẫn chưa có loài nào vô tình ăn con kiến, con giun sẽ trả lại quyền kiểm soát, để kiến có thể tự bò về tổ an toàn.
Chu kỳ ‘thây ma bán thời gian’ này lặp đi lặp lại mỗi đêm, cho đến khi kiến bị một con vật lớn ăn vào, giúp con giun quay trở lại ‘ngôi nhà’ yêu thích của mình: lá gan.
3. Ong bắp cày: Bắt nhện làm nô lệ xây tổ
Nếu bạn nghĩ zombie chỉ đơn giản là đi lang thang và lây lan bệnh, thì hãy gặp loài ong bắp cày Polysphincta. Chúng sử dụng zombie để… xây nhà.
Một con ong trưởng thành sẽ tấn công và làm tê liệt một con nhện dệt quả cầu. Sau đó, nó đẻ một quả trứng lên cơ thể con nhện.
Khi ấu trùng nở, chúng bắt đầu hút dịch cơ thể của nhện, nhưng không giết chết ngay. Thay vào đó, chúng tiết ra hóa chất khiến nhện thay đổi hành vi, không còn giăng lưới bắt mồi mà lại bắt đầu xây dựng một cái “kén” đặc biệt, giống như loại mạng mà nhện dùng để bảo vệ mình khi lột xác.
Khi công trình hoàn tất, ấu trùng ong “cảm ơn” nhện bằng cách… ăn thịt nó. Sau đó, nó nằm gọn trong cái kén mà nhện đã xây và hóa nhộng, chờ ngày chào đời trong ngôi nhà mà nhện đã cất công tạo ra.
4. Sán dây: Biến kiến thành “vua ăn bám” và khiến tổ kiến sụp đổ
Nếu bạn nghĩ zombie chỉ đáng sợ vì chúng nguy hiểm, thì loài sán dây Anomotaenia brevis sẽ khiến bạn rùng mình vì... sự lười biếng.
Khi một con kiến Temnothorax nylanderi bị nhiễm loài sán dây này, nó sẽ sống lâu hơn, trổ mã đẹp hơn và được đối xử như một “kiến chúa”. Các gen trong cơ thể nó thay đổi, khiến những con kiến thợ khác nhầm lẫn và bắt đầu phục vụ, chăm sóc nó tận tình: cho ăn, chải lông, thậm chí bế nó đi khắp tổ.
Nghe có vẻ như điều này khá có lợi cho vật chủ, nhưng mặt trái là đàn kiến thợ phải làm việc vất vả hơn để nuôi dưỡng những “kiến zombie” này. Chúng nhanh chóng kiệt sức, chết trẻ, và cả tổ dần sụp đổ.
Tuy nhiên, hành trình của loài sán này vẫn chưa kết thúc. Khi chim gõ kiến (vật chủ cuối cùng) đến tổ để tìm mồi, những con kiến chậm chạp, thụ động sẽ bị bắt làm bữa ăn đầu tiên. Và thế là sán dây lại quay về nơi nó cần: trong ruột chim.
Không cần đến virus trong phòng thí nghiệm, không cần đến xác sống cắn người, thiên nhiên đã có sẵn những kịch bản “ngày tận thế” rùng rợn không kém gì The Last of Us. Từ những loại nấm kiểm soát não bộ đến những con sâu “biết điều”, những ký sinh trùng zombie ngoài đời thực là minh chứng sống động rằng sự tiến hóa có thể tạo ra những chiến lược sinh tồn kỳ dị đến không tưởng.
Và nếu bạn đang cười thầm vì nghĩ mình là loài bậc cao miễn nhiễm với chuyện này, thì đừng quên: có rất nhiều bệnh truyền nhiễm từng chỉ lây ở động vật cho đến khi một ngày, chúng “học được” cách lây sang người.
Liệu một biến thể Cordyceps có thể một ngày nào đó thực sự nhảy sang con người? Khoa học chưa dám khẳng định, nhưng cũng không hoàn toàn phủ nhận.
