Ai cũng nghĩ cá heo, cá voi là loài động vật thông minh nhất đại dương, nhưng thật ra có một sinh vật khác mới xứng đáng với danh hiệu ‘học sinh giỏi’ nhất.

Nhiều người tin rằng danh hiệu ‘sinh vật thông minh nhất đại dương’ gần như chắc chắn thuộc về cá heo hoặc cá voi, nhưng thực tế có một đối thủ đầy bất ngờ.

Với bộ não lớn, cuộc sống theo bầy đàn, khả năng giao tiếp phức tạp và hành vi xã hội, cá heo và cá voi từ lâu được coi là ‘những bộ óc’ dưới đáy biển. Tuy nhiên, khi các nhà khoa học thay đổi câu hỏi: ai là loài học nhanh nhất, giải quyết vấn đề tốt nhất và linh hoạt nhất trong tình huống mới, câu trả lời lại là một cái tên ít người ngờ tới: bạch tuộc.

Bạch tuộc đặc biệt nhờ cấu trúc thần kinh độc đáo. Loài động vật không xương sống này sở hữu khoảng 500 triệu neuron, tương đương với nhiều loài động vật có vú cỡ trung. Đặc biệt, phần lớn số neuron đó không tập trung ở não trung ương mà phân bố dọc theo tám xúc tu. Mỗi xúc tu có khả năng cảm nhận, xử lý thông tin và phản ứng gần như độc lập, tạo thành một hệ thống ‘tư duy phân tán’ hiếm thấy trong thế giới động vật.

Cấu trúc thần kinh đặc biệt này giúp bạch tuộc thể hiện khả năng học hỏi và giải quyết vấn đề khiến các nhà khoa học phải kinh ngạc. Trong các thí nghiệm, bạch tuộc có thể mở lọ có nắp vặn để lấy thức ăn, ghi nhớ đường đi trong mê cung, phân biệt hình dạng và màu sắc, thậm chí thay đổi chiến lược sau mỗi lần thất bại. Đây không phải là những phản xạ bản năng, mà là biểu hiện rõ ràng của việc học tập và điều chỉnh hành vi dựa trên kinh nghiệm.

Không chỉ dừng lại ở đó, bạch tuộc còn là một trong số ít loài động vật được ghi nhận có hành vi sử dụng công cụ. Trong tự nhiên, chúng có thể thu thập vỏ dừa hoặc vỏ sò, mang theo và sắp xếp chúng để tạo ra nơi trú ẩn di động. Trong môi trường biển đầy thử thách, hành vi này càng chứng tỏ sự linh hoạt và khả năng tư duy vượt trội của loài động vật này.

So với bạch tuộc, cá heo và cá voi lại nổi bật theo một cách khác. Chúng có trí thông minh xã hội cao, biết hợp tác trong việc săn mồi, giao tiếp phức tạp và duy trì cấu trúc bầy đàn ổn định. Tuy nhiên, nếu ví đại dương như một lớp học, cá heo và cá voi giống như những học sinh giỏi làm việc nhóm, còn bạch tuộc lại là kiểu học sinh xuất sắc trong việc giải bài tập khó một cách nhanh chóng, tự xoay xở và thích nghi tốt với các ‘đề thi’ bất ngờ.

Tất nhiên, bạch tuộc không phải là sinh vật hoàn hảo. Với tuổi thọ ngắn, lối sống đơn độc và việc không truyền dạy kiến thức giữa các thế hệ, trí thông minh của chúng mang tính cá thể và không tích lũy thành một hệ thống hay ‘văn hóa’ lâu dài. Tuy nhiên, trong phạm vi đó, bạch tuộc vẫn là minh chứng rõ ràng rằng trí thông minh không nhất thiết phải gắn liền với bộ não lớn hay xã hội phức tạp.

Vì thế, nếu bỏ qua những định kiến quen thuộc và nhìn nhận từ góc độ khoa học nhận thức, nhiều nhà nghiên cứu đều đồng ý rằng bạch tuộc mới chính là ‘học sinh giỏi’ nhất đại dương: một sinh vật nhỏ bé, không xương sống, nhưng đủ thông minh để khiến con người phải suy nghĩ lại về cách đánh giá trí tuệ trong thế giới tự nhiên.