Buzz
Từng bị giới học thuật coi như một “bức tường câm lặng” bất khả xâm phạm, hệ thống chữ viết Cryptic B trong Cuộn giấy Biển Chết rốt cuộc đã được khai mở.
Trong lĩnh vực khảo cổ học và ngôn ngữ học, Cuộn giấy Biển Chết từ lâu đã được xem là một trong những kho tàng vĩ đại nhất, mang trong mình những tri thức sâu sắc về lịch sử Do Thái và sự hình thành của Kitô giáo.
Thế nhưng, giữa hàng nghìn mảnh văn bản đã được giải mã, vẫn còn tồn tại những “vùng tối” khiến trí tuệ nhân loại phải đau đầu suốt nhiều thập kỷ, tiêu biểu là hệ thống chữ viết mang tên “Cryptic B” (Mật mã B).
Giờ đây, lớp màn bí ẩn bao phủ những ký tự này đã được vén lên nhờ sự bền bỉ cùng trực giác sắc sảo của Emmanuel Oliveiro, nhà nghiên cứu đến từ Đại học Groningen.
Một nhà ngôn ngữ học đã thành công trong việc giải quyết một trong những bí ẩn cổ xưa nhất xoay quanh các Cuộn giấy Biển Chết, khi cuối cùng giải mã được một dạng chữ viết ẩn từng khiến giới nghiên cứu lúng túng trong suốt thời gian dài.
Từ bế tắc đến tia hy vọng le lói
Suốt hơn nửa thế kỷ, Cryptic B luôn là nỗi day dứt dai dẳng của giới nghiên cứu. Không giống “Cryptic A” đã được học giả Józef Milik giải mã từ năm 1955, Cryptic B chỉ tồn tại dưới dạng những mảnh vụn rời rạc đến mức gần như tuyệt vọng.
Những ký hiệu này chủ yếu xuất hiện trên hai cuộn giấy mang ký hiệu 4Q362 và 4Q363, kèm theo một vài dấu vết mờ nhạt rải rác. Sự thiếu hụt tư liệu nghiêm trọng khiến nhiều chuyên gia hàng đầu phải thừa nhận rằng việc tìm ra quy luật của nó gần như là điều không thể, kể cả khi có sự trợ giúp của công nghệ học máy (machine learning) tiên tiến.
Dẫu vậy, Emmanuel Oliveiro đã từ chối chấp nhận kết cục ấy. Noi theo phương pháp của bậc tiền bối Józef Milik, ông đưa ra giả thuyết rằng Cryptic B vận hành theo cơ chế mật mã thay thế đơn bảng chữ cái, trong đó mỗi ký hiệu tương ứng với một chữ cái xác định. Tuy nhiên, từ giả thuyết đến minh chứng là cả một hành trình gian nan, đòi hỏi sự ám ảnh gần như cực đoan với từng chi tiết nhỏ nhất.
Giới học giả đương đại chỉ có thể tiếp cận Cryptic B thông qua một số ít mảnh vỡ còn sót lại, tất cả đều là tàn tích của hai cuộn giấy 4Q362 và 4Q363, cùng với vài lần xuất hiện rời rạc trong các bản thảo tiếng Do Thái.
Chìa khóa vàng mang tên "Yisrael"
Bước ngoặt mang tính lịch sử xuất hiện trong khoảnh khắc giao thoa hoàn hảo giữa công nghệ và trí tuệ con người. Khi phân tích các hình ảnh hồng ngoại độ phân giải cao – công nghệ giúp xuyên qua lớp bụi thời gian và những tổn hại vật lý – Oliveiro đã dồn sự chú ý vào một chuỗi năm ký tự đầy bí ẩn.
Thông qua việc phân tích thống kê tần suất và đặt trong bối cảnh văn bản, một tia sáng bất ngờ lóe lên: chuỗi ký tự này có cấu trúc hoàn toàn trùng khớp với từ "Yisrael" (Israel) trong tiếng Do Thái cổ.
“Sau khi phát hiện ra Yisrael, mọi thứ đã hoàn toàn đổi khác”, Oliveiro chia sẻ với tờ Haaretz. Việc nhận diện được từ khóa này chẳng khác nào tìm thấy mảnh ghép trung tâm của một bức tranh khổng lồ, từ đó logic của toàn bộ hệ thống mật mã bắt đầu sụp đổ như những quân domino.
Chỉ trong hai tháng ngắn ngủi – một tốc độ đáng kinh ngạc so với hàng chục năm bế tắc trước đó – Oliveiro đã giải mã phần lớn hệ thống, xác định được 17 trong tổng số 22 chữ cái của bảng chữ cái bí ẩn này.
Theo Oliveiro, bước ngoặt xuất hiện khi ông tập trung vào một trình tự gồm năm ký tự bí ẩn, mà ông cho rằng có thể tương ứng với một từ tiếng Do Thái duy nhất: Yisrael (ישראל). Dù một phần chuỗi ký tự này đã bị hư hại nghiêm trọng, công nghệ đã mở ra lối đi mới: những hình ảnh hồng ngoại độ phân giải cao đã hé lộ một khuôn mẫu không thể nhầm lẫn.
Giải mã nội dung
Trước khi được giải mã, Cryptic B từng là mảnh đất màu mỡ cho vô số giả thuyết. Nhiều người tin rằng các dòng chữ khó hiểu này cất giấu những bí mật siêu nhiên, lời tiên tri u ám hay ma thuật huyền bí của cổ nhân. Thế nhưng, sự thật mà Oliveiro phơi bày lại mang chiều sâu nhân văn và xã hội học hơn rất nhiều.
Các văn bản Cryptic B không phải là thần chú, mà là những ghi chép mang tính học thuật và nghi lễ cao. Chúng chứa các thành ngữ Kinh thánh quen thuộc, những tham chiếu đến vùng đất Judah, cùng các mô típ truyền thống như “những chiếc lều của Jacob”. Đáng chú ý hơn, Oliveiro còn phát hiện các cấu trúc số học tương đồng với công thức ghi niên đại trong sách Ezra.
Từ đó hình thành một kết luận then chốt: Cryptic B không nhằm che giấu điều gì tăm tối, mà nhiều khả năng là biểu tượng của địa vị. Trong cộng đồng Qumran cổ đại, việc sử dụng một hệ chữ viết phức tạp và riêng biệt như vậy có thể là đặc quyền của tầng lớp tinh hoa hoặc các thầy chép thuê bậc thầy.
Nét chữ trên các mảnh vỡ tuy mang vẻ phóng khoáng, viết nhanh, nhưng vẫn thể hiện độ chính xác và sự thuần thục cao, cho thấy chúng được tạo ra bởi những bàn tay dày dạn kinh nghiệm chứ không phải người mới vào nghề.
Một chân trời mới cho ngành khảo cổ
Công trình của Emmanuel Oliveiro, được công bố trên tạp chí uy tín Dead Sea Discoveries, không chỉ là thành tựu cá nhân mà còn là đóng góp vô cùng quý giá cho giới học thuật. Dù vẫn còn năm ký tự chưa thể xác định chính xác do hạn chế về tư liệu, việc có thể “đọc” được Cryptic B đã mở ra cánh cửa mới để khám phá đời sống trí tuệ và cấu trúc xã hội của người xưa.
Hơn hai thiên niên kỷ sau khi những nét bút cuối cùng được ghi lại, các thông điệp từ quá khứ cuối cùng cũng tìm được người thấu hiểu. Điều đó nhắc nhở rằng, trước sự bền bỉ của con người, không có hệ mật mã nào là mãi mãi bất khả xâm phạm.
