Bi kịch của Prometheus: Khoa học đã vô tình ‘kết liễu’ sinh vật lâu đời nhất Trái Đất, tồn tại hơn 4.900 năm

Chỉ vì một sai lầm trong quá trình thu thập dữ liệu, con người đã vĩnh viễn đánh mất sinh vật sống cổ đại nhất từng được ghi nhận trên hành tinh này.

Ai trong chúng ta cũng từng có những lúc hối hận vì một phút bốc đồng. Nhưng nỗi hối hận của Donald R. Currey, một nghiên cứu sinh trẻ tuổi vào mùa hè năm 1964, lại mang một sức nặng lịch sử nghìn năm. Anh là người đã trực tiếp cầm cưa, hạ gục "Thần Lửa" Prometheus, một cây thông bristlecone (thông nón gai) đã lặng lẽ tồn tại gần 5 thiên niên kỷ trên đỉnh núi lộng gió của Nevada.

Mọi chuyện bắt đầu với khát khao tri thức thuần túy, Donald R. Currey khi đó là một nhà địa lý học đầy tham vọng đang thực hiện nghiên cứu thực địa tại khu vực ngày nay là Vườn Quốc gia Great Basin. Mục tiêu của anh là tìm hiểu về lịch sử khí hậu và các đặc điểm sông băng trong quá khứ thông qua niên đại học vòng cây (dendrochronology).

Loài cây mà Currey nhắm tới là thông bristlecone (Pinus longaeva), nổi tiếng với khả năng sinh tồn phi thường. Chúng mọc chậm rãi, vặn mình trong gió bão, với thớ gỗ đặc khít giúp chống lại côn trùng và nấm mốc. Những "cụ cây" này được ví như những cuốn băng ghi âm của tự nhiên, lưu giữ dữ liệu khí hậu qua hàng ngàn năm trong từng vòng gỗ.

Tại một khu rừng thưa dưới chân Đỉnh Wheeler, Currey tìm thấy một cây thông có vẻ ngoài kỳ lạ và cổ kính, được những người leo núi địa phương đặt tên là Prometheus. Anh tin rằng cái cây này nắm giữ những dữ liệu quý giá mà anh đang tìm kiếm.

Theo quy trình thông thường, để xác định tuổi cây và lấy dữ liệu, các nhà khoa học sẽ dùng một mũi khoan chuyên dụng để rút một mẫu lõi nhỏ bằng chiếc bút chì từ thân cây mà không làm hại đến sự sống của nó. Và Currey đã thử phương pháp này trên Prometheus. Tuy nhiên, số phận trêu ngươi khi dụng cụ của anh gặp trục trặc. Mũi khoan quá nhỏ, gỗ cây quá cứng hoặc kỹ thuật không phù hợp khiến việc lấy mẫu thất bại.

Đứng trước áp lực nghiên cứu và khó khăn về mặt kỹ thuật, Currey đã đưa ra một yêu cầu mà sau này trở thành bản án tử cho Prometheus: Anh xin phép Cục Kiểm lâm Hoa Kỳ chặt hạ cây để lấy một mặt cắt ngang. Thật đáng tiếc, yêu cầu này được chấp thuận. Tiếng cưa máy vang lên, và sinh vật đã chứng kiến sự thăng trầm của các nền văn minh, từ Kim tự tháp Ai Cập cho đến thời đại nguyên tử, đã ngã gục.

Chỉ khi trở về phòng thí nghiệm và bắt đầu đếm các vòng gỗ trên mặt cắt dày 30cm, Currey mới cảm nhận được nỗi kinh hoàng dần len lỏi vào tâm trí mình.

"Chúng tôi bắt đầu đếm: hơn 4.000 năm, rồi 4.500, 4.600... đó là kỷ lục già nhất từng được báo cáo trong tài liệu khoa học thời bấy giờ", Currey nhớ lại trong một bộ phim tài liệu. Những con số cứ tiếp tục tăng lên, vượt qua mọi dự đoán. "Và chúng tôi dừng lại ở khoảng 4.900 năm. Lúc đó bạn chỉ có thể nghĩ: 'Chắc mình đã làm sai gì đó. Phải đếm lại thôi. Phải nhìn thật kỹ dưới kính hiển vi'".

Prometheus thực sự đã sống khoảng 4.900 năm. Vào thời điểm lưỡi cưa chạm vào vỏ, nó là cây non-clonal (đơn thân) già nhất thế giới từng được con người biết đến – già hơn cả cây Methuselah nổi tiếng hiện nay. Và trớ trêu thay, ngay khi con người xác nhận được sự vĩ đại của nó, cũng là lúc họ nhận ra mình vừa giết chết nó.

Cái chết của Prometheus không hoàn toàn vô nghĩa, dù đó là một bài học đau đớn. Sự kiện này đã tạo ra một cú sốc lớn trong cộng đồng khoa học và bảo tồn, dẫn đến việc thắt chặt các quy định bảo vệ cây cổ thụ và thúc đẩy việc thành lập Vườn Quốc gia Great Basin để bảo vệ những "nhân chứng sống" còn lại.

Ngày nay, nếu bạn leo lên Đỉnh Wheeler, bạn vẫn có thể tìm thấy gốc của Prometheus, nằm lặng lẽ và khiêm nhường giữa những tảng đá xám. Nó trông không khác gì những gốc cây khô cằn xung quanh, nhưng lại mang trong mình câu chuyện về sự mong manh của tự nhiên trước sự can thiệp của con người. Và tại Trung tâm Du khách của công viên, một phiến gỗ của Prometheus được trưng bày như một lời nhắc nhở vĩnh cửu: Rằng đôi khi, sự tò mò của con người, nếu thiếu đi sự cẩn trọng, có thể xóa sổ những kỳ quan mà thiên nhiên mất hàng thiên niên kỷ để kiến tạo.